• İsviçre merkezli Mazdek AI, Kürt dili için özel olarak tasarlanan ilk yapay zeka platformu. Kurmancî, Soranî ve Kirmanckî için geliştirilen sistem; ses tanıma, metin seslendirme, çeviri ve yazım denetiminin yanı sıra 255'ten fazla dil arasında çeviri hizmeti sunuyor. 

ERDOĞAN ZAMUR/BASEL

Yapay zeka teknolojileri hızla gelişirken, Kürtçe için özel olarak geliştirilen İsviçre merkezli Mazdek AI platformu kullanıma sunuldu. Platform; Kurmancî ve Soranî için özel eğitilmiş konuşma tanıma ve seslendirme modellerini, Kirmanckî desteğini, 255 dil arasında çeviriyi, Kürtçe sohbet asistanını, yazım denetimini (Rastnivîs), belge çevirisini ve canlı sözlü çeviriyi tek bir yerde topluyor. Web'de, iPhone'da ve Android'de çalışıyor. Geçen hafta tanıtımı yapılan Mazdek AI’nin şimdiden 15 bini aşkın kullanıcısı var.

Mazdek AI’nin baş geliştiricisi yazılım mühendisi Ferhat Baysal ise yıllardır Kürtçenin dijital alanda daha fazla yer alması için çalışan bir isim. Baysal, "Yaptığım işin tek bir ekseni var; Kürtçenin dijital dünyada yer bulması" diyor.

Kürtçe için özel

Baysal, yapay zeka teknolojilerinin Kürtçedeki yetersizliğinin Mazdek AI'nin ortaya çıkmasındaki temel nedenlerden biri olduğunu belirtiyor. “Bu araçları Kürtçe denediğimde hep aynı şeyi gördüm: Kürtçe ya hiç yoktu ya da çok zayıftı. Kürtçe bir ses kaydını yazıya döken, Kürtçe bir metni doğal bir sesle okuyan, Kurmancî ile Soranî'yi birbirinden ayıran bir araç bulmak neredeyse imkansızdı" diyen Baysal, bunun temel nedenlerinden birinin Kürtçenin internette yeterince temsil edilmemesi olduğunu söylüyor.

Baysal, "Bu sistemler veriyle öğrenir ve Kürtçe, konuşan nüfusuna oranla internette çok az temsil ediliyor. Büyük şirketler için de Kürtçe ticari bir öncelik değil. Yani beklersek kimse bizim yerimize yapmayacak" ifadelerini kullanıyor.

Lehçeler için farklı modeller

Kürtçenin farklı lehçeleri ve alfabeleri projenin teknik açıdan önemli başlıkları arasında yer alıyor. Baysal, "Kürtçe; Kurmancî, Soranî ve Kirmanckî gibi apayrı karakterlere sahip lehçelerden oluşuyor. Üstelik Kurmancî soldan sağa Latin harfleriyle, Soranî sağdan sola Arap harfleriyle yazılıyor. Her bir lehçe için ayrı modeller, ayrı algoritmalar tasarlamak gerekti" diyor.

Kürtçenin dijital alandaki en önemli sorunlarından birinin veri eksikliği olduğunu belirten Baysal, mevcut arşivlerin de önemli ölçüde düzensiz olduğunu ifade ediyor.

Sorunu kökten çözdük

“İnternetteki veya medya kurumlarının arşivlerindeki mevcut Kürtçe veriler adeta bir mayın tarlası gibiydi” diyen Baysal şunları belirtiyor: "Farklı lehçeler aynı havuzda etiketlenmeden birbirine girmişti. Dahası, yıllarca yayın yapan kanallar ve siteler haber metinleri ile spikerin sesini eşleştirmemiş, sayısız imla hatası yapmıştı. Bu kirli veriden temiz bir eğitim seti çıkarmak, iğneyle kuyu kazmak demek. Aylarca ses frekanslarını metinlerle eşleştiren, gürültüyü filtreleyen ve lehçeleri ayrıştıran özel algoritmalar yazdım. Bu arşiv, işin kalbidir. Küresel modellerin (ChatGPT, Gemini vb.) Kürtçede halüsinasyon görüp yanlış bilgi vermesinin sebebi bu temiz veri havuzuna sahip olmamalarıdır. Biz Mazdek AI'de bu sorunu kökten çözdük.”

Yapay zeka Kürtçe öğreniyor

Baysal, Kürtçenin yapay zeka çağında güçlü bir konuma ulaşabilmesi için daha fazla Kürtçe dijital içerik üretilmesi gerektiğini vurguluyor. "Kürtçe yazmalı. Yapay zeka internette ne görürse onu öğrenir. Sosyal medyada, mesajda, e-postada, Wikipedia'da yazdığımız her Kürtçe cümle, yarının araçlarının Kürtçeyi daha iyi bilmesi demek" diyen Baysal, doğru ve nitelikli içerik üretiminin de önemli olduğunu belirtiyor.

Lüks değil dil politikası

Baysal ayrıca Kürtçe arşivlerin dijitalleştirilmesi gerektiğini ifade ederek, "On yılların televizyon yayınları, gazeteler, dergiler, kitaplar, dengbêj kayıtları raflarda ve disklerde duruyor. Bunlar dijital ortama aktarılmadıkça, makinenin gözünde yok hükmündeler" diyor.

“Kurumlarımız teknolojiyi bir lüks olarak değil, dil politikasının bir parçası olarak görmeli” diyen Baysal, "Bir dil kurumu bugün sözlük basmak kadar veri seti hazırlamayı da iş edinmeli. Medya kuruluşları, üniversiteler, belediyeler, dernekler bu alana bütçe ve insan ayırmalı" ifadelerini kullanıyor.

Beklemek yerine kendimiz yapalım

Kürt gençlerinin de bu alana yönelmesinin önemine vurgu yapan Baysal, “Yazılımcıya, veri bilimciye, dilbilimciye ihtiyacımız var ve bu üçünün birlikte çalışması gerekiyor. Başkasının bize bir gün Kürtçe destek vermesini beklemek yerine kendi araçlarımızı üretmeliyiz. Devleti olmayan bir halk için dijital alan, dilini koruyabileceği en geniş alandır. Orada var olursak dilimiz de var olur” diye ekliyor.

Sadece nostaljik bir dil değil

Mazdek AI projesinin arkasındaki temel motivasyonu "dijital bir savunma hattı" oluşturmak olarak tanımlayan Baysal, Kürtçenin yapay zeka teknolojilerinde yer almasının dilin geleceği açısından önemli olduğunu belirtiyor. "Kürtçe milyonlarca insan tarafından konuşulsa da, dijital dünyada ne yazık ki 'düşük kaynaklı' (low-resource) olarak sınıflandırılıyor" diyen Baysal, "Kürtçenin sadece eski şarkılarda veya divanlarda kalan nostaljik bir dil değil; en ileri teknolojilerle entegre, modern ve üretken bir dil olduğunu kanıtlama isteğim vardı" ifadelerini kullanıyor.

***

Pirs, Kurdisch Words, Warê Stranan

Yazılım mühendisi olan Mardinli Ferhat Baysal, yıllardır çalışmalarını Kürtçenin dijital dünyadaki varlığını güçlendirmeye odaklıyor. 2012'de Kürtçenin Google Translate'e eklenmesi için imza kampanyası düzenleyen Baysal, 25 bin imzayı Google'a ulaştırdı. Pandemi döneminde Kürtçe çevrimiçi bilgi yarışması "Pirs"i, ardından sekiz dilde oynanan "Kurdish Words" kelime oyununu geliştirdi. Kirmanckî ve beş farklı dilde oynanan "Awir" adlı dijital oyunu da geliştiren Baysal, yapay zeka ile Kürtçe şarkılar üreten "Warê Stranan" projesini de hayata geçirdi. İsviçre merkezli Mazdek GmbH bünyesinde geliştirilen Mazdek AI'nin baş geliştiricisi olarak çalışmalarına devam eden Baysal, yapay zeka destekli bir video editörü üzerinde çalıştığını belirtiyor. Sistem, videoları analiz ederek öne çıkan bölümleri belirlemeyi ve Kürtçe altyazılarla düzenlemeyi amaçlıyor.

Kurdis AI vizyonunun parçaları

“Bunların hiçbiri tesadüfi veya dağınık projeler değil. Hepsi ‘Kurdish AI’ adını verdiğim büyük vizyonun parçaları” diyerek şunları ekliyor: "Pirs ile insanları birbiriyle yarıştıran bir bilgi ağı kurduk. Kurdish Words ile 8 dilde kelime öğreten bir oyunlaştırma yaptık. Warê Stranan ise yapay zekanın sanatsal üretkenliğini test ettiğim bir alan; sistem her gün 100 Kürtçe şarkı besteliyor, videosunu yapıyor ve otomatik olarak YouTube'a yüklüyor. Bugüne kadar 6 bin şarkı ürettik. Amacım Kürtçenin sadece akademik veya sıkıcı bir formda değil; eğlenceli, sanatsal ve gündelik yaşamın tam kalbinde yer alabileceğini kanıtlamak. Mazdek AI bu ağın beyni, diğer projeler ise kollarıdır.”

Mazdek AI’ye web sitesi üzerinden (mazdek.ai) ayrıca İPhone ve Android cihazlarda uygulama mağazalarından erişilebiliyor.

***

Canlı çeviri desteği

* Mazdek AI kullanıcıyı 255'ten fazla dil ile doğrudan bağlayan bir köprü.

* Ancak asıl farkımız sunduğumuz araçların çeşitliliğinde. Birbirinin dilini hiç bilmeyen iki kişi "Canlı Çeviri" (Live Translation) modumuzu açıp kendi dillerinde sesli olarak anlık sohbet edebilir; karşı tarafın hiçbir uygulama kurmasına gerek yok.

* Elinizde karanlık, taranmış, Arap veya Latin harfli eski bir belge mi var? Sistem bunu saniyeler içinde (OCR ile) okur, metne döker, çevirir ve 1.200'den fazla ses seçeneğimizden biriyle seslendirir.

* Dileyen çok kısa bir ses kaydıyla kendi sesini klonlayarak yapay zekayı kendi sesiyle konuşturabilir.

* Ayrıca sesli veya videolu dosyalar yükleyip, sistemin bunları deşifre etmesini (altyazı oluşturmasını) sağlayabilir, yapay zekaya "Bu kayıtta neyden bahsediliyor?" diye sorular sorabilirsiniz.

* Telegram botumuz üzerinden uygulamadan bile çıkmadan tüm bu asistanı günlük hayatınızda kullanabilirsiniz.