Sanatın ‘gizli imzaları’ gün yüzüne çıkıyor

• Michaelina Wautier’nin “Bacchus’un Zaferi” tablosu 350 yıl boyunca yanlış atfedildi, depo köşelerinde unutuldu. Şimdi Londra Kraliyet Akademisi’nde büyük bir sergide yerini alıyor. Sanat tarihi, kadın sanatçılara ait olduğu ortaya çıkan beş unutulmuş başyapıtı yeniden yazıyor.

REWŞAN DENÎZ

İmzasız, muhteşem "Bacchus'un Zaferi" tablosu yüzyıllarca görmezden gelinerek ve yanlış atfedilerek kaldı, ancak şimdi yaratıcısı Michaelina Wautier, Londra'daki Kraliyet Akademisi'nde büyük bir sergiyle tanıtılıyor. Sanat tarihçisi Katlijne Van der Stighelen, 1993’de, Viyana'daki Kunsthistorisches Museum'un deposunda araştırma yaparken, Bacchus'un Zaferi adlı bir tabloya rastladı. Bu imzasız tablo müze deposunda nasıl bu kadar uzun süre kalmış olabilirdi? Cevap, tablonun bir kadın tarafından yapılmış olmasıydı.

Kadınlar genellikle canlı model çizim derslerinden dışlandığı için, resmin Wautier'nin erkek kardeşi Charles'ın eseri olduğu varsayıldı. Van der Stighelen BBC'ye verdiği demeçte, "Kadın sanatçıların eserleri söz konusu olduğunda, her zaman kime ait olduğu sorusu ortaya çıkar" diyor. Belçikalı sanat tarihçisi, kadınların eserlerinin genellikle imzasız, ihmal edilmiş ve temizlenme olasılığının düşük olduğunu, bu nedenle "gizli imzaları ortaya çıkarma şansının çok az" olduğunu ifade ediyor. Kadın sanatı uzun zamandır göz ardı ediliyor ve şu anda Londra Ulusal Galerisi'ndeki koleksiyonun sadece yüzde 1'ini kadınlar oluşturuyor.

Michaelina Wautier'in sergisi

Yaklaşık 150 yıl sonra, Londra'daki Royal Academy'de açılan Michaelina Wautier sergisi , sanat alanında da kadınlara ne kadar adaletsiz yaklaşıldığını gösteriyor. Bu, Flaman sanatçının Birleşik Krallık'taki ilk sergisi ve eserlerinin bugüne kadarki en kapsamlı incelemesi. Bu, kadın sanatçıların daha fazla galeri alanı işgal etmesini ve sanat tarihindeki yerlerini geri kazanmalarını sağlayan daha geniş bir olgunun parçası. İlk adım, eserin onlara ait olduğunu kabul etmektir.

Viyana'daki Kunsthistorisches Museum ile işbirliğiyle düzenlenen Michaelina Wautier'in sergisi,  27 Mart - 21 Haziran 2026 tarihleri arasında Londra'daki Royal Academy'de ziyarete açık olacak.

Tarih sayfalarında erkeklere atfedilen ama aslında kadınlara ait olan beş başyapıt ise şunlar:

Bacchus'un Zaferi

* Michaelina Wautier'in Bacchus'un Zaferi (1655-59) tablosu

Bir zamanlar Avusturya Arşidükü Leopold Wilhelm'e ait olan Bacchus'un Zaferi tablosu, o kadar büyük ve iddialı bir eser ki, 1900'lerin başlarında Kunsthistorisches Museum'da Flaman resim küratörü olan Gustav Glück, bunun asla bir kadının eseri olamayacağını ilan etmişti. Bu eser yanlışlıkla sanatçının erkek kardeşine atfedilmiş olsa da, bazıları 2020'de tekrar ona atfedilen diğer resimler, Van der Stighelen keşfini yaptığında aradığı eserler olan Anthony van Dyck gibi Flaman ustalarına atfedilmiştir. Wautier ise kendini tablonun sağ tarafına, meydan okuyan ve çıplak göğüslü bir Bakkhos rahibesi olarak resmetmişti. Bugün eser, müzenin en önemli tablolarından biri kabul ediliyor.

‘Kadının neler yapabileceğini göstereceğim’

* Artemisia Gentileschi'nin İskenderiyeli Azize Catherine olarak Otoportresi (1615-17)

Hikayesi Elizabeth Fremantle'ın 2023 tarihli "İtaatsiz" romanına ilham kaynağı olan Artemisia Gentileschi, duygusal yüklü tarih resimlerindeki güçlü kadınları resmetmeye başladığında henüz bir genç kadındı. Barok dönemin güçlü kadın figürlerini resmeden Gentileschi’nin eserleri uzun süre babası Orazio veya Caravaggio’ya mal edildi. Tecavüz travmasını yansıtan bu otoportre, 2017’de resmen ona atfedildi.

Artemisia'nın bilinen eserlerinin listesi sürekli olarak büyüyor. 2020'de, Davut ve Goliath tablosunun temizlenmesi sırasında Davut'un kılıcında onun imzası ortaya çıktı; 2023'te ise Artemisia'nın Susanna ve Yaşlılar tablosu Kraliyet Koleksiyonu'nda yeniden keşfedildi. 1649'da koleksiyoncu Don Antonio Ruffo'ya yazdığı mektupta, "Bir kadının adı, eseri görülene kadar şüphe uyandırır," demiş ve daha sonra eklemişti: "Saygıdeğer Lordluğunuza bir kadının neler yapabileceğini göstereceğim."

Yol gösterici yıldız: JL

* Eğlenen Çift (1630), Judith Leyster

Hollandalı ressam Judith Leyster, yaşamı boyunca büyük saygı görmüştü, ancak ölümünden sonra ünü çevresindeki erkeklerin gölgesinde kaldı ve eserleri sıklıkla eşi Jan Miense Molenaer'e veya hocası olduğuna inanılan Frans Hals'a atfedildi.

Neşeli bir tür resmi olan ve müzik eşliğinde içki akan çifti betimleyen "Eğlenen Çift", 1892'ye kadar Frans Hals'ın tüm özelliklerini taşıyordu; ancak o yıl bir sanat tüccarı, Hals'ın imzasının altında iç içe geçmiş "JL" baş harflerinin ve ardından bir yıldızın (Hollandaca "yol gösterici yıldız" anlamına gelen kelimeden türetilen ismine bir gönderme) bulunduğunu fark etti. Leyster'in kariyeri, sanat tarihindeki birçok kadınınki gibi, erkek meslektaşlarına kıyasla çok daha kısa sürdü; beş çocuk büyütmenin ve eşinin çalışmalarına yardımcı olmanın getirdiği sorumluluklar nedeniyle kariyeri sekteye uğradı.

‘Tanrı’ sahibine kavuştu

* 'Tanrı' (1917), Barones Elsa von Freytag-Loringhoven ve Morton Schamberg

19. ve 20. yüzyıllarda kadın sanatçılar hâlâ yaygın olarak amatör olarak görülüyordu. Dada hareketinin öncüsü Barones’in hazır-yapım eseri (boru + gönye), yıllarca Morton Schamberg’e mal edildi. Eser, 2000’li yıllarda adının eklenmesiyle nihayet doğru sahibine kavuştu.

Yarın sonsuza dek

* Yarın Sonsuza Dek (1963) Margaret Keane

Tim Burton'ın yönettiği ve Amy Adams ile Christoph Waltz'ın başrollerini paylaştığı 2014 yapımı biyografik film Big Eyes, 1960'ların başlarında resim, baskı ve kartpostal olarak büyük ilgi gören, kitsch tarzındaki iri gözlü "yetim kız" figürleriyle tanınan Amerikalı sanatçı Margaret Keane'in hikayesini anlatıyor. Ancak bu eserlerin bir erkeğe ait olduğu düşünülüyordu. Helen Gørrill'in Why Women Can't Paint (2020) adlı kitabında referans gösterdiği 5 bin resim üzerine yaptığı analiz, "erkeklerin eserleri imzalandığında değerinin arttığını", kadınların eserlerinde ise bunun tam tersinin geçerli olduğunu ortaya koydu.