- Sudan'daki iç savaşta İHA saldırıları her gün onlarca sivilin canını alıyor. Geçen yıl 500'den fazla saldırı düzenlendi; bu yıl ise sivil ölümlerin dörtte üçü İHA'lardan kaynaklandı. Dış destekle büyüyen bu teknoloji, hesap verebilirliği neredeyse imkânsız kılıyor.
- Sudan'daki çatışma ilk başta iki general arasındaki iktidar kavgası olarak başladı. 2019'da Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir'in devrilmesinin ardından ordu komutanı Abdülfettah el-Burhan ile yardımcısı Muhammed Hamdan Dagalo birlikte yönetime geldilerse de gerilim kısa sürede açık savaşa dönüştü.
- Çatışmanın başında SAF'nin hava üstünlüğü varken RSF'nin hiç hava gücü yoktu. İHA'ların her iki tarafta da yaygınlaşması, saldırıların sorumlusunu tespit etmeyi neredeyse imkânsız hale getiriyor. Uzaktan yapılan saldırılarda hedefin sivil mi, askeri mi olduğu, saldırının kasıtlı mı gerçekleştiği çoğu zaman anlaşılamıyor. Fakat savaş sadece iç aktörlerle sınırlı değil.
Sophie Neiman* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
Sudan'daki iç savaşta insansız hava araçları (İHA), çatışmanın seyrini değiştirirken siviller üzerindeki yıkıcı etkisi giderek artıyor. Hem Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) hem de rakibi Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF), operasyonlarında yoğun şekilde İHA kullanıyor. Geçen yıl ülkede 500'den fazla İHA saldırısı düzenlendi. Uluslararası kuruluşlara göre ölen ve yaralananların büyük çoğunluğu sivil.
Nuba Dağları'ndaki Kauda kasabasında yaşayan Baballa Hassan, bu savaşın en ağır mağdurlarından biri. Hastane duvarına yaslanarak gün batımını izleyen Hassan'ın vücudu ağır yanık izleriyle dolu. Sol kolunu, ayağındaki ve elindeki bazı parmaklarını kaybetmiş. "Gelecekte ne olacağını bilmiyorum" diyor.
Savaş başlamadan önce silahlı gruplardan birine katılan Hassan, aynı zamanda ailesini geçindirmek için çiftçilik yapıyordu. Bir uzvunu kaybetmek, onun için çalışamaz hale gelmek demekti.
Savaşın değişen çehresi
Sudan'daki çatışma ilk başta iki general arasındaki iktidar kavgası olarak başladı. 2019'da Cumhurbaşkanı Ömer el-Beşir'in devrilmesinin ardından ordu komutanı Abdülfettah el-Burhan ile yardımcısı Muhammed Hamdan Dagalo (Hemedti) birlikte yönetime geldiler. Ancak aralarındaki gerilim kısa sürede açık savaşa dönüştü.
Nisan 2023'te RSF güçleri Hartum'daki ordu üslerine saldırınca çatışmalar hızla tüm ülkeye yayıldı.
Savaşın ilk döneminde tanklar ve ağır silahlar ön plandaydı. Zamanla her iki taraf da İHA'lara ağırlık verdi. Wisconsin merkezli Silahlı Çatışma Konum ve Olay Verileri Projesi (ACLED) analisti Ladd Serwat, durumu şöyle özetliyor: "Bu çatışmada İHA'ların stratejik kullanımı ve sıklığı, Afrika'nın başka hiçbir yerinde gördüğümüz şeye benzemiyor."
"Hükümet bize yardım etmiyor"
Hassan, dört yıl önce Sudan Halk Kurtuluş Hareketi-Kuzey'in (SPLM-N) silahlı kanadına katılmış. Kararını basitçe açıklıyor: "Hükümet bize yardım etmiyor."
Nuba Dağları'nda SPLM-N uzun yıllardır fiili bir yönetim sürdürüyor. Bölge, merkezi hükümetten kopuk yaşıyor.
Geçen yıl SPLM-N'nin RSF ile ittifak kurması, bölgeyi savaşın en kritik cephelerinden birine çevirdi. Kordofan, RSF'nin batıdaki alanları ile ordunun doğudaki bölgeleri arasında tampon konumunda. RSF, Hartum'a geri dönebilmek için Nuba Dağları'nı koridor olarak kullanmak istiyor. SAF ise Kordofan'ı ele geçirerek Darfur'daki RSF hedeflerine saldırmayı hedefliyor.
Bir saldırıda onlarca kurban
Geçen yıl Hassan, Kauda yakınlarında askeri eğitim sırasında İHA saldırısına uğradı. "Saklanacak vakit bile olmadı" diyor.
Önce bir bomba, ardından bir diğeri düştü. Hassan'ın ifadesine göre saldırıda 22 kişi öldü, yaklaşık 50 kişi yaralandı.
Ancak İHA savaşının yükünü sadece askerler çekmiyor. Uluslararası Af Örgütü araştırmacısı Abdullahi Hassan, konuyu net özetliyor: "Bu saldırılar sadece ölüme yol açmıyor, sivil altyapıyı da yerle bir ediyor."
ACLED verilerine göre geçen yıl Sudan'da yaklaşık 500 İHA saldırısı gerçekleşti; bunların neredeyse yarısı sivil hedefleri vurdu. Al Jazeera'nın derlediği bilgilere göre 2023-2025 döneminde RSF saldırılarında yaklaşık 780, SAF saldırılarında ise yaklaşık 1.800 sivil hayatını kaybetti.
Sudan eski ABD özel temsilcisi Tom Perriello, sivil kayıpları "dehşetin ötesinde" diye nitelendiriyor: "Toplam yıkımı kavramak bile çok zor."
"Kendimi ölü hissediyorum"
Cebre Şerif el-Din de oğlunu bir İHA saldırısında kaybetti. Ailesi çatışmalardan kaçıp Tongoli'deki kampa sığınmıştı. 17 yaşındaki Ahmed, geride kalan akrabalarını getirmek için köye döndü.
Dönüş yolunda araçları vuruldu. Ahmed ve amcası öldü. Cesetlerinin paramparça olduğu söyleniyor. Şerif el-Din'in cenaze masraflarını bile karşılayacak parası yoktu. Oğlunun ölümünü anlatırken gözleri doluyor: "Kendimi ölü hissediyorum, diri değil."
Ahmed okulda İngilizceyi sever, küçük kardeşlerine bakardı. Savaş, Şerif el-Din'in aile ağacından birçok dalı kopardı. Dört kardeşi ve 20 yeğeni hâlâ El Kuz'da sıkışıp kaldı.
Amcası Yehia Şeraf el-Din, El Kuz'da yerel bir lider. Ocak-Kasım 2025 arasında bölgede hava bombardımanı ve İHA saldırılarında 250 kişinin öldüğünü saydığını söylüyor. Hâlâ o tepedeki İHA'ların sesini hatırlıyor: rölantideki motosikletin mekanik vızıltısı gibi. Yehia, altı yeğeninin öldürüldüğünü, saldırıların SAF kontrolündeki bölgelerden geldiğini iddia ediyor. Buna karşılık gençlerin RSF'ye katıldığını, yani İHA'ların sadece yıkım yaratmakla kalmayıp savaşa yeni asker de kazandırdığını belirtiyor.
Sorumluluk belirsizleşiyor
İHA'ların yaygınlaşması, saldırıların sorumlusunu tespit etmeyi neredeyse imkânsız hale getiriyor. Uzaktan yapılan saldırılarda hedefin sivil mi, askeri mi olduğu, saldırının kasıtlı mı gerçekleştiği çoğu zaman anlaşılamıyor.
Ahmed'in öldürüldüğü bölge, SAF ile RSF arasında şiddetle çekişilen bir yerdi. Saldırıyı kimin düzenlediği hâlâ bilinmiyor. Uluslararası Af Örgütü'nden Abdullahi Hassan, "Sudan'da ihlallerde sorumluları tespit etmek zaten çok zordu. İHA teknolojisi bu karmaşıklığa yeni bir katman ekliyor" diyor.
Dış güçlerin rolü
Savaş sadece iç aktörlerle sınırlı değil. RSF'nin Birleşik Arap Emirlikleri destekli İHA'lar kullandığı, ordunun ise İran ve Türkiye yapımı sistemlere yöneldiği belirtiliyor. Reuters ve New York Times'ın ortak araştırması Mısır'ın da Sudan ordusuna destek verdiğini ortaya koydu.
Tüm bunlar Sudan'ı bir vekalet savaşı alanına dönüştürüyor. Uzmanlar, İran'daki gelişmelerin bu dengeleri değiştirebileceğini, ancak insani yardımın ulaştırılmasını daha da zorlaştıracağını söylüyor.
Ölümler hızla artıyor
Çatışmanın başında SAF'nin hava üstünlüğü varken RSF'nin hiç hava gücü yoktu. Bugün her iki taraf da düzenli İHA saldırıları düzenliyor.
ACLED'e göre geçen yıl SAF yaklaşık 280, RSF ise 200 İHA saldırısından sorumluydu. İHA kullanımının genişlemesiyle 2025'te bu saldırılardan kaynaklanan ölümler bir önceki yıla göre altı kat arttı.
Birleşmiş Milletler, bu yılın ilk aylarında yaklaşık 700 sivilin daha İHA saldırılarında öldüğünü açıkladı. Bu rakam, 2026'daki toplam sivil ölümlerin dörtte üçüne denk geliyor.
Barış umudu ve silah ambargosu
Yerinden edilmiş milyonlarca Sudanlıdan biri de Fazia Rahim. Kocasının ağır yaralanmasının ardından çocuklarıyla bir kampa sığınan Rahim'in tek dileği şu: "Geleceğe dair tek umudum Sudan'ın barışa kavuşması."
Ancak barış yolu çok engebeli. 2005'ten beri Darfur'a yönelik ABD silah ambargosu var. Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, ambargonun tüm Sudan'ı kapsayacak şekilde genişletilmesini istiyor. Abdullahi Hassan, "Mevcut Darfur ambargosu etkisiz ve sıklıkla ihlal ediliyor" diyor.
Bu Nisan'da savaşın üçüncü yılında Almanya, ABD, İngiltere ve AB Berlin'de konferans düzenleyip 1,8 milyar dolar yardım sözü verdi. Ne var ki ne RSF ne de SAF konferansta yer aldı. SAF yardımı "şaşırtıcı ve kabul edilemez" bulurken RSF ise katılımcıları Hartum hükümetini kayırmakla suçladı.
Eski özel temsilci Perriello, yardımın yeterliliği konusunda şüpheli: "Sorun sadece 1,8 milyar doların yeterli olup olmadığı değil, bu paranın ne kadarının gerçekten ödeneceği."
Gelecekten korkan bir asker
Kauda dışındaki hastanede hava kararmıştı. Yaralı asker Hassan, çocuklarını düşünüyor ve pişmanlık duyuyor. Küçük oğlu büyüdüğünde orduya katılmak isterse engelleyeceğini söylüyor. Kendisinin de yeniden cepheye çağrılmamasını umuyor.
Gökyüzü bir an için loş ve sessizdi, İHA vızıltısından uzaktı. Ama bu sessizlik, Sudan'ın dört bir yanında her gün yeniden başlayan o mekanik uğultuyla bozulmaya devam ediyor.
* Sophie Neiman, Doğu ve Orta Afrika'daki çatışmaları ve insan haklarını haberleştiren bir gazeteci.
Kaynak: New Lines Magazine
Kaynak linki: https://newlinesmag.com/reportage/drones-are-reshaping-sudans-civil-war/
