Taş Devri’nde sohbetler nasıldı?

• Vialet’ye göre Neandertaller konuşma için gerekli tüm anatomik özelliklere sahipti: “Neandertaller ve 500.000 yıl önceki ataları, bizim çıkarabildiğimiz seslerin aynısını çıkarabiliyordu.” Büyük ihtimalle bir dil yapıları da vardı; cümle kurabiliyor, anlam kurabiliyorlardı. Bu sayede avlanmayı organize ediyor, bilgiyi aktarıyor ve soyut fikirleri paylaşabiliyorlardı.
• Cro-Magnon insanları, 40.000 ile 10.000 yıl önce yaşamış erken Homo sapiens topluluklarıydı. Bu dönemde sembolik sanat, uzun mesafeli ticaret ve gelişmiş alet teknolojisi hızla yaygınlaştı. Bu insanlar, bugün bizim sahip olduğumuz konuşma ile ilgili tüm fiziksel özelliklere zaten sahipti: ses yolu, beyin yapısı ve omurilik boyutu neredeyse birebir aynıydı. 
• Bugün dünyada 7.000’den fazla dil konuşuluyor. Ama ne yazık ki bunların neredeyse yarısı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Yine de dil, tıpkı insan gibi, sürekli değişir. Dünya değiştikçe ve ihtiyaçlarımız farklılaştıkça, iletişim biçimlerimiz de değişmeye devam edecek. Peki, binlerce yıl sonra insanlar nasıl konuşacak? 

Katherine Latham* -Çeviri: Yeni Özgür Politika

Atalarımızdan geriye kalan kemikler sessiz. Peki en eski dillerimizin kulağa nasıl geldiğini nasıl hayal edebiliriz? Paleoantropologlar, geçmişin seslerini yeniden kurabilmek için milyonlarca yıllık fosil bulgularını inceliyor. 

İnsan dili, hayvanlar arasındaki diğer iletişim biçimlerinden ayrılıyor. Bildiğimiz kadarıyla, düşünce ve deneyimlerimizi zihinsel sembollere döküp, bunları yeniden düzenleyerek yeni fikirler kurabilen ve başkalarına anlam aktarabilen tek tür biziz. 

Buna rağmen dilin nasıl ortaya çıktığı hâlâ tam olarak bilinmiyor. Bilim insanları, fosilleşmiş kemiklerden mağara resimlerine kadar uzanan ipuçlarını bir araya getirerek bu soruya cevap arıyor. Parçalar yavaş yavaş birleşiyor ve daha net bir tablo ortaya çıkıyor. 

Dil nasıl ortaya çıktı? 

Bu soruya iki temel yanıt var. İlk görüşe göre dil, insan zekâsının evrimiyle birlikte bir anda ortaya çıktı. İnsanlar soyut ve sembolik düşünme yeteneğini kazandığında, dil de kendiliğinden doğdu. Yakın zamana kadar bunun yaklaşık 40 bin yıl önce Avrupa’da gerçekleştiği düşünülüyordu. Ancak dünyanın farklı yerlerinde bulunan soyut sanat eserleri ve özenle yapılmış aletler, bu fikri ciddi şekilde sorgulatıyor. Görünen o ki bu konuda hem zaman hem de yer bakımından milyonlarca yıl ve binlerce kilometre yanılmış olabiliriz. 

Paris’teki Ulusal Doğa Tarihi Müzesi’nden paleoantropolog Amélie Vialet bunu şöyle açıklıyor: “İfade ettiğimiz şeylerin çoğu soyut: duygular, planlar, o anda gözümüzün önünde olmayan nesneler. Dil, hem konuşan hem de dinleyen için mutlaka soyutlama ve hayal gücü gerektirir.” 

Bilim insanları, soyut düşüncenin ne zaman ortaya çıktığını anlamak için dolaylı kanıtlara yani mağara duvarlarındaki resimler ya da işlenmiş taş aletler gibi arkeolojik bulgulara bakıyorlar. 

Brighton Üniversitesi’nden arkeolog James Cole, karmaşık düşüncenin gelişimini yaklaşık 1,8 milyon yıl önce ortaya çıkan “el baltası” üzerinden inceliyor. 

“Bu aletler önemli, çünkü ilk kez bilinçli bir biçim verme çabası görüyoruz,” diyor. “Bir şekil verebilmek için, o şeklin zihinde önceden tasarlanmış olması gerekir. Bu fikri zihinde tutabilmek ise hayal kurabildiğimizi gösterir.” 

Cole’a göre bu soyut düşünme kapasitesi, dilin de temelini oluşturmuş olabilir. Örneğin “ağaç” kelimesini ele alalım:“Kelimenin, bir işaret ya da sembolde olduğu gibi nesnenin kendisiyle doğrudan bir bağı yoktur. Bu yüzden anlamın yerleşmesi, aynı kültürel grup içinde ortak bir anlayışın oluşmasına bağlıdır. Ben ‘ağaç’ dediğimde, sen neyi kastettiğimi bilirsin.” 

Sadece o anki duyguları ifade etmekle kalmayıp; fikirlerden, geçmişten ve gelecekten söz edebilmek insan için büyük bir avantajdı. Bu sayede plan yapabiliyor, birlikte hareket edebiliyor, yeni şeyler üretebiliyor ve değişen koşullara uyum sağlayabiliyorduk ve çoğu zaman bu yeteneğimiz hayatta kalmamızı sağlıyordu. Bu kadar işe yarayan bir beceri olduğu ve insan bedeni de buna elverişli olduğu için, konuşma yeteneği zamanla yayılıp yerleşmiş olmalı. 

İkinci görüş ise dilin kökeninin çok daha eskiye dayandığını ve doğal seçilimle yavaş yavaş şekillendiğini savunur. Buna göre dil, bir anda ortaya çıkmadı; uzun bir evrim sürecinde adım adım gelişti. 

Ses yolunun yapısı, beynin organizasyonu ve omuriliğin boyutu milyonlarca yıl içinde yavaş yavaş bugünkü insan formuna ulaştı. Bu da dil ve konuşma kapasitemizin de benzer şekilde uzun bir süreçte geliştiğini düşündürüyor. Seslerimiz ve kelime dağarcığımız çeşitlenip inceldikçe; plan yapma, karmaşık sorunları çözme ve sosyal bağlar kurma gibi hayati beceriler sayesinde önemli bir evrimsel avantaj elde etmiş olmalıyız. 

İlk sesler nasıldı? 

Amélie Vialet ve ekibi bilimsel verilerden yola çıkarak bu sesleri yeniden canlandırmaya çalıştı. 

“Dil konusunda bildiklerimiz de çok, bilmediklerimiz de,” diyor Vialet. “Fosilleşmiş bir kafatası, evrimimizi anlamak için pek çok ipucu sunuyor.” Ona göre, iskelet kalıntıları ve konuşmayla ilgili fiziksel özelliklerin zaman içindeki değişimi incelenerek, eski insanların hangi sesleri çıkarabildiği hakkında fikir yürütülebilir. 

Ama sadece kemiklere bakmak yeterli değil. Çünkü asıl belirleyici olan yumuşak dokular ve ne yazık ki onlar korunmuyor. Vialet bu açığı biyomekanik modellerle kapatmaya çalışıyor. Yani vücudun yapısını ve işleyişini matematiksel olarak yeniden kuruyor. Bunun için de artık var olmayan akciğer, beyin ya da gırtlak gibi organların iskelet üzerinde bıraktığı izleri takip ediyor. 

Steven Mithen bunu çarpıcı bir şekilde özetliyor: “Eğer Neandertallerin konuşmasını dinleyebilseydik, seslerinin epey burundan geldiğini fark ederdik.” 

İncelenen en eski beyin izleri 3 milyon yıldan daha eski ve Australopithecus afarensis türüne ait kafataslarının iç yüzeyinde bulunuyor. Zamanla beynin büyüdüğü ve onu saran zarların damar yapısının yoğunlaştığı görülüyor. Bu da beynin giderek daha karmaşık hale geldiğini; daha fazla bağlantı kurabildiğini ve bilgiyi daha etkili işleyebildiğini gösteriyor. 

Vialet, fosil insan türlerinin dilinin şekli ve hareket kabiliyeti hakkında fikir edinmek için kemik yapılarını da inceliyor. Dilin kendisi çoktan yok olmuş olsa da, kemikler onun nasıl hareket ettiğine dair önemli ipuçları veriyor. 

“Artık biliyoruz ki sesleri biçimlendiren en önemli organ dil. Dil, inanılmaz bir esneklikle şekil değiştirerek havayı yönlendirir ve çok kısa sürede farklı sesler üretir,” diyor. 

27 milyon yıl önce Eski Dünya maymunları 

2019’da ABD’deki Alabama Üniversitesi’nden araştırmacılar, primatların ses üretimi ve ses yolunun evrimi üzerine onlarca yıllık çalışmayı gözden geçirdi. Amaçları, ünlü [Türkçede a, e, ı, i, o, ö, u, ü] seslerin kökenine ulaşmaktı. Çünkü farklı ünlüleri çıkarabilme yeteneği, “cat” [ket/kedi], “caught” [koğt/kaptı] ve “cut” [kat/kesti] gibi birbirinden tamamen farklı kelimeleri ayırt edebilmemizi sağlar. 

Araştırmacılara göre, modern insan sesleri ile babunların çıkardığı sesler arasındaki benzerlikler, bu yeteneğin sandığımızdan çok daha eski olduğunu gösteriyor. Yani farklı ünlü sesler üretme ve ayırt etme kapasitesi, Eski Dünya maymunlarıyla ortak atamızın yaşadığı dönemde yani yaklaşık 27 milyon yıl önce zaten vardı. Bu da, Homo sapiens’ten çok daha önceye uzanan bir geçmişe işaret ediyor. 

Bazı uzmanlara göre ünlü sesler, konuşmanın temelini oluşturur ve dilin en erken biçimlerinin ortaya çıkmasını mümkün kılar. 

3,2 milyon yıl önce: Lucy (Australopithecus afarensis) 

Lucy, yaklaşık 3,2 milyon yıl önce Doğu Afrika’da yaşadı. Boyu yaklaşık 1 metre, kilosu ise sadece 25 civarındaydı. Australopithecus cinsine aitti; yani küçük bedenli ve küçük beyinli erken insan türlerinden birine. 

Vialet’ye göre bu türler hem ağaçlarda hareket edebiliyor hem de iki ayak üzerinde yürüyebiliyordu. Bazılarının basit aletler yapmış olabileceği de düşünülüyor. 

Lucy büyük ihtimalle duygularını jestlerle ve sınırlı seslerle ifade ediyordu; çıkardığı sesler de şempanzelerin seslerine oldukça yakındı. Gırtlağı daha yukarıda olduğu için çıkarabildiği sesler sınırlıydı. Büyük ihtimalle birkaç temel sesle iletişim kurabiliyordu ama bugün bildiğimiz anlamda cümle kurma yapısı yoktu. Tüm ünlüleri çıkaramazdı; “i” sesi ise neredeyse kesinlikle yoktu. 

Peki Lucy ne “söylüyordu”? Bunu kesin olarak bilmemiz imkânsız. Ama muhtemelen arkadaşlarını yırtıcılara karşı uyarıyorlardı. Belki de içlerinden biri ilk kez bir alet yapıp kullandığında, bunu heyecan ve şaşkınlık dolu seslerle paylaşıyorlardı. 

1,6 milyon yıl önce: Turkana Çocuğu (Homo erectus) 

Cole’a göre dilin evrimindeki en kritik eşiklerden biri, sesleri bilinçli ve amaca yönelik bir iletişim aracı olarak kullanmaya başlamamızdı. Yani sadece “kartal geliyor” ya da “yılan var” gibi sabit alarm çağrılarının ötesine geçmek. 

Turkana Çocuğu, yaklaşık 1,6 milyon yıl önce Kenya’da yaşamış ve 12 yaşlarında ölmüş bir Homo erectus bireyiydi. Bu tür, uzun bacakları ve kısa kollarıyla modern insana oldukça benzeyen ilk atalarımızdan biriydi. Ağaçlarda değil, yerde yaşıyor; vücut yapıları da uzun mesafeler koşmaya elverişliydi. 

Reading Üniversitesi’nden arkeolog Steven Mithen bunu şöyle açıklıyor: “O dönemde atalarımız tamamen dik duruyordu. Bu da üst vücutlarını, özellikle göğüs kaslarını daha iyi kontrol edebildiklerini gösteriyor. Bu kontrolü yürümek ve koşmak için kullanıyorlardı. Aynı kontrol, daha çeşitli sesler çıkarmalarını da mümkün kılmış olabilir.” 

Fosil bulgulara ve buradan çıkarılan beyin yapısına bakıldığında, Turkana Çocuğu’nun çıkardığı seslerin Lucy’ninkilerden oldukça farklı olduğu anlaşılıyor. Artık sadece basit çağrılar değil, daha geniş ve çeşitli bir ses repertuarı söz konusuydu. 

Kafatasının içinde, beynin “Broca alanı”na ait bir iz de tespit edilmiştir. Bu bölge genellikle dil ve alet kullanımıyla ilişkilendirilir. Uzun süre, Broca alanının varlığı konuşma yeteneğinin kanıtı sayıldı. Ancak bugün bazı bilim insanları, bu rolün sanıldığı kadar belirleyici olup olmadığını tartışıyor. 

Turkana Çocuğu’nun, nesneleri, insanları ya da eylemleri anlatmak için “ikonik kelimeler” kullanmış olması da muhtemel. Yani anlatmak istediği şeyi bir tür taklitle ifade ediyordu. 

Mithen bunu şöyle anlatıyor: “Gördüklerini taklit ederek anlatmaya çalışıyor olabilirlerdi; hızını ya da büyüklüğünü sesle yansıtmak, bugün kullandığımız ‘şap’, ‘pat’, ‘vız’ gibi yansıma kelimeler gibi.” Ve ekliyor: “Eğer dili, bir topluluk içinde ortak anlam taşıyan kelimelerin kullanımı olarak tanımlarsak, bunu yaklaşık 1,6 milyon yıl önce Homo erectus atalarımıza kadar götürebiliriz.” 

Bu tür bir iletişim, Homo erectus’un birlikte hareket etmesini büyük ölçüde kolaylaştırmış olmalı: avlanmak, yeni yerler keşfetmek, yırtıcılardan korunmak ve yeni beceriler denemek gibi. Muhtemelen Afrika dışına çıkan ilk insan türü de onlardı. Hatta yiyecek pişiren ilk insanlar da olabilirler. Ve dil, bu iki büyük adımda önemli bir rol oynamış olmalı. 

50.000 yıl önce: Nana (Homo neanderthalensis) 

1848’de Cebelitarık’taki bir taş ocağında yetişkin bir kadına ait bir kafatası bulundu. “Gibraltar 1” olarak da bilinen bu bireye Nana adı verildi ve yaklaşık 50.000 yıl önce yaşadığı düşünülüyor. Bu buluntu, tarihte tanımlanan ilk Neandertal örneğiydi. 

Nana gibi Neandertaller; alet yapıyor, avlanıyor, avlarını işliyor ve derilerini kullanıyordu. Ölülerini gömüyorlardı. Yani hem dayanıklı hem zeki hem de muhtemelen gelişmiş bir iletişim kurabilen insanlardı. 

Araştırmalar, Neandertallerin beyinlerinin bizimkine benzer şekilde zamanla büyüdüğünü gösteriyor. Bu da onların bilişsel açıdan modern insanlara oldukça yakın olduğunu düşündürüyor. Hatta bazı bulgular, zihinsel kapasitelerinin kimi alanlarda daha ileri olabileceğini bile öne sürüyor. 

Ama asıl soru şu: Bu zihinsel kapasiteye sahip olsalar bile, bizim gibi konuşabiliyorlar mıydı? 

Steven Mithen, kitabında bunu şöyle tasvir ediyor: “Eğer Neandertallerin konuşmasını duyabilseydik, seslerinin belirgin biçimde burundan geldiğini fark ederdik. ‘t’, ‘p’ ve ‘b’ gibi patlayıcı sesler daha güçlü olurdu ve söyledikleri daha uzun sürerdi.” 

Bunun nedeni, modern insanlara kıyasla daha geniş burun boşluklarına ve daha büyük akciğer kapasitesine sahip olmaları. 

Neandertallerin gırtlağı da şempanzelerle modern insanlar arasında bir yerdeydi. Kafatası tabanlarının yapısı bunu gösteriyor: modern insanlara göre daha düz, büyük maymunlara göre ise daha kavisli. 

Yine de Vialet’ye göre Neandertaller konuşma için gerekli tüm anatomik özelliklere sahipti: “Neandertaller ve 500.000 yıl önceki ataları, bizim çıkarabildiğimiz seslerin aynısını çıkarabiliyordu.” 

Büyük ihtimalle bir dil yapıları da vardı; cümle kurabiliyor, anlam kurabiliyorlardı. Bu sayede avlanmayı organize ediyor, bilgiyi aktarıyor ve soyut fikirleri paylaşabiliyorlardı.

30.000 yıl önce: “Yaşlı Adam” (Homo sapiens) 

1868’de Fransa’da bir mağarada bulunan “Cro-Magnon 1” yani “Yaşlı Adam,” Batı Avrupa’daki en erken anatomik olarak modern insan örneklerinden biri. Yaklaşık 30.000 yıl öncesine tarihleniyor. 

Cro-Magnon insanları, 40.000 ile 10.000 yıl önce yaşamış erken Homo sapiens topluluklarıydı. Bu dönemde sembolik sanat, uzun mesafeli ticaret ve gelişmiş alet teknolojisi hızla yaygınlaştı. 

Bu insanlar, bugün bizim sahip olduğumuz konuşma ile ilgili tüm fiziksel özelliklere zaten sahipti: ses yolu, beyin yapısı ve omurilik boyutu neredeyse birebir aynıydı. 

Yani Homo sapiens sonunda tüm parçaları bir araya getirmişti: çok çeşitli sesler çıkarabilme kapasitesi - buna kritik “i” sesi de dahil - ve soyut düşünceleri kurup aktarabilme yeteneği. 

“Homo sapiens” zaten “bilge insan” demek. Yaklaşık 300.000 yıllık tarihimiz boyunca (belki daha da uzun), gezegendeki en karmaşık iletişim sistemini geliştirdik. 

Vialet’ye göre dilin sınırı yok: “İsterseniz saatlerce konuşabilirsiniz; konudan konuya atlayarak, kelimeleri sayısız biçimde bir araya getirerek.” Ona göre bu, “gerçekten inanılmaz” bir şey. 

Ama dikkatli dinlerseniz, geçmiş hâlâ dilin içinde yankılanır, diyor Mithen: “Bence bazı kelimeler çok eski. Farklı dillere baktığımızda ortaklıklar görüyoruz. Mesela ‘anne’ kelimesi çoğu dilde ‘mum’, ‘mom’, ‘mama’ gibi ‘m’ sesiyle başlar. Bunun, bebeklerin emme hareketinden kaynaklandığı düşünülüyor. Bu, ikonik bir kelimeye güzel bir örnek. Muhtemelen Neandertaller de anneleri için benzer bir kelime kullanıyordu.” 

Bugün dünyada 7.000’den fazla dil konuşuluyor. Ama ne yazık ki bunların neredeyse yarısı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Yine de dil, tıpkı insan gibi, sürekli değişir. Dünya değiştikçe ve ihtiyaçlarımız farklılaştıkça, iletişim biçimlerimiz de değişmeye devam edecek. 

Peki, binlerce yıl sonra insanlar nasıl konuşacak? 

* Katherine Latham, bilim ve çevre muhabiri ve editörü

Kaynak: BBC

Kaynak link: https://www.bbc.com/future/article/20260303-listen-to-stone-age-chat-the-lost-languages-of-ancient-humans