Darwin’den önce evrim: El-Câhiz

Darwin’den bin yıl önce evrim fikrini ortaya atan Basralı Müslüman düşünür: El-Câhiz 

• El-Câhiz yaşadığı dönemde Basra din, bilim ve felsefe tartışmalarının merkezlerinden biri haline geliyordu. Bu ortam, El-Câhiz’in düşünsel dünyasını derinden etkiledi. Çinli tüccarlar aracılığıyla kâğıdın bölgeye ulaşması da bilgi üretimi ve yayılımını hızlandırdı.
• El-Câhiz bilimden coğrafyaya, felsefeden dilbilime kadar pek çok alanda yazdı. El-Câhiz’in fikirleri, kendisinden sonra gelen pek çok Müslüman düşünürü etkiledi. El-Farabi, El-Biruni ve İbn Haldun gibi isimler onun eserlerini okudu.

Çeviri: Yeni Özgür Politika 

İngiliz bilim insanı Charles Darwin’in evrim teorisi, modern bilimin temel taşlarından biri. Türlerin, “doğal seçilim” adı verilen bir mekanizma aracılığıyla zaman içinde değiştiği fikri, canlı dünyayı anlama biçimimizi kökten dönüştürdü. Darwin, 1859 tarihli ‘Türlerin Kökeni’ adlı eserinde evrimi “değişimle birlikte soy” olarak tanımlayarak, farklı türlerin ortak bir atadan nasıl türediğini ortaya koydu. 

Ancak evrim düşüncesinin kökleri, Darwin’den çok daha öncesine, İslam dünyasına kadar uzanıyor. 

Doğal seçilim fikrinin erken bir örneği 

Darwin’den yaklaşık bin yıl önce, bugünkü Irak topraklarında yaşayan Müslüman düşünür El-Câhiz, hayvanların zaman içinde nasıl değiştiğini anlattığı bir eser kaleme aldı ve bu süreci “doğal seçilim”e benzer bir çerçevede ele aldı. 

Asıl adı Ebu Osman Amr bin Bahr el-Kinani el-Basri olan El-Câhiz’in lakabı, “patlak gözlü” anlamına gelir. Kulağa pek hoş gelmese de, onu asıl ölümsüz kılan bu lakap değil, Kitabü’l-Hayavan (Hayvanlar Kitabı) adlı eseri. 

776 yılında Basra’da doğan El-Câhiz, Abbasi Halifeliği’nin en canlı entelektüel dönemlerinden birinde yetişti. O yıllarda Mu‘tezile gibi akılcı düşünceyi savunan akımlar güç kazanıyor, Yunanca eserler Arapçaya çevriliyor, Basra ise din, bilim ve felsefe tartışmalarının merkezlerinden biri haline geliyordu. Bu ortam, El-Câhiz’in düşünsel dünyasını derinden etkiledi. 

Çinli tüccarlar aracılığıyla kâğıdın bölgeye ulaşması da bilgi üretimi ve yayılımını hızlandırdı. El-Câhiz bu ortamda bilimden coğrafyaya, felsefeden dilbilime kadar pek çok alanda yazdı. Yaşamı boyunca yaklaşık 200 eser verdiği düşünülse de, bunların yalnızca üçte biri günümüze ulaşabildi. 

Hayvanlar Kitabı ve evrim fikri 

El-Câhiz’in en bilinen eseri olan ‘Hayvanlar Kitabı’, yaklaşık 350 türü ele alan ansiklopedik bir çalışmadır. Bu eserde, Darwin’in evrim teorisini hatırlatan dikkat çekici fikirler yer alır. 

El-Câhiz şöyle yazar: “Hayvanlar, hayatta kalmak ve kaynaklara erişmek için sürekli bir mücadele içindedir; yenmemek ve üremek zorundadırlar.” 

Ayrıca çevresel koşulların canlılar üzerindeki etkisine dikkat çeker: “Çevresel faktörler, organizmaların hayatta kalabilmek için yeni özellikler geliştirmesine yol açar; bu da zamanla onların farklı türlere dönüşmesine neden olur.” 

Ve ekler: “Hayatta kalıp üreyen canlılar, başarılı özelliklerini yavrularına aktarır.” 

El-Câhiz’e göre doğa, sürekli bir rekabet alanıdır. Türler, besin bulmak, av olmamak ve çoğalmak için avantaj sağlayan özellikler geliştirmek zorundadır. Bu da nesiller boyunca değişimi kaçınılmaz kılar. 

Etkisi ve sonraki düşünürler 

El-Câhiz’in fikirleri, kendisinden sonra gelen pek çok Müslüman düşünürü etkiledi. El-Farabi, El-Biruni ve İbn Haldun gibi isimler onun eserlerini okudu. Pakistan’ın manevi kurucularından kabul edilen Muhammed İkbal de 1930’da yayımlanan konferanslarında El-Câhiz’e atıf yaparak, hayvanların yaşamında göç ve çevresel değişimlerin yol açtığı dönüşümlere dikkat çeken ilk isimlerden biri olduğunu vurguladı. 

“Muhammedî evrim teorisi” 

19. yüzyıl Avrupa’sında da İslam dünyasının bu alandaki katkıları tamamen bilinmez değildi. Darwin’in çağdaşlarından bilim insanı William Draper, 1878’de “Muhammedî evrim teorisi” ifadesini kullanmıştı. 

Bununla birlikte, Darwin’in El-Câhiz’in çalışmalarından haberdar olduğuna ya da Arapça bildiğine dair herhangi bir kanıt bulunmuyor. 

Darwin’in Galápagos Adaları’nda gözlemlediği kuş türleri arasındaki gagalı farklılıklar, onun teorisinin şekillenmesinde önemli rol oynadı. Yıllar süren gözlem ve seyahatlerinin ardından teorisini eşi görülmemiş bir açıklık ve ayrıntıyla ortaya koyarak bilim tarihinde kalıcı bir etki yarattı. 

Yine de bilim gazetecisi Ehsan Masood’a göre, evrim düşüncesinin tarihini anlatırken sadece Darwin’e odaklanmak yeterli değil; bu fikrin gelişimine katkı sunan daha erken dönem düşünürleri de hatırlamak gerekiyor. 

Yaratılışçılık ve dönemin bilim anlayışı 

Masood, 9. yüzyıl Irak’ında (Bağdat ve Basra’nın önemli bilim merkezleri olduğu dönemde) günümüzdeki anlamıyla örgütlü bir yaratılışçılık hareketinin bulunmadığını da vurgular. Ona göre bilim insanları, vahiy metinlerini doğa gözlemleriyle sürekli karşılaştırma gibi bir kaygı taşımıyordu. 

Trajik bir son 

El-Câhiz’in hayatını kaybetmesi de ironik bir şekilde bilgi tutkusundan oldu. Rivayete göre 92 yaşındayken kütüphanesindeki ağır bir raftan kitap almaya çalışırken rafın devrilmesi sonucu hayatını kaybetti. 

Kaynak: https://www.bbc.com/portuguese/internacional-47577118