• Projede yer alan şairler; Somalili-Amerikalı, Ganalı-İngiliz, Etiyopyalı-Alman ve Sierra Leoneli-Amerikalı gibi çok kültürlü kimliklere sahip. Kimileri Afrika dışında doğmuş, kimileri bebekken göç etmiş. Onlar için Afrikalılık, coğrafyadan çok bellek, özlem, miras ve aile tarihiyle tanımlanıyor.
• Bu proje, etkileyici bir katalog olmanın ötesinde; donuk tanımlara direnen, nefes alan bir Afrika şiir bilinci arşivi. Kimliğin akışkanlığını, sesin aciliyetini ve bugünün Afrika şiirini şekillendiren çeşitliliği yansıtıyor. Ayrıca, şiirlerinde feminist bir dönüşe işaret eden kadın şairlere de alan açıyor.

Afrika şiirine 10 yılda 100'den fazla şair kazandıran proje

Tinashe Mushakavanhu* -Çeviri: Yeni Özgür Politika

Afrika şiiri, son on yılda hayata geçirilen sıra dışı bir yayın projesi sayesinde dünya genelinde görünürlüğünü ciddi şekilde arttırdı: Ganalı şair Kwame Dawes ile Nijeryalı yazar Chris Abani'nin öncülüğündeki Afrika Şiir Kitabı Fonu (African Poetry Book Fund), 2014'ten bu yana "Yeni Nesil Afrikalı Şairler" adlı bir kitapçık serisiyle kıtanın şiir yeteneklerini gün yüzüne çıkarıyor.

Genellikle 40 sayfayı geçmeyen küçük yayınlar olan bu kitapçıklar (chapbook), şairlerin seçkin çalışmalarını sunması için hem ulaşılabilir hem de itibarlı bir biçim olarak kabul ediliyor. Her bir kitapçıkta yeni bir Afrikalı şair yer alıyor ve en az on kitapçıktan oluşan, özenle tasarlanmış kutu setleri halinde okuyucuya ulaşıyor. Setlerde şiirin yanı sıra, proje için özel olarak çalışan Afrikalı bir görsel sanatçının eserleri de bulunuyor.

Yüzü aşkın şair, on yıllık arşiv

Bugüne kadar 100'den fazla şairin eserine ev sahipliği yapan seri, günümüz Afrika şiirinin çeşitliliğine benzersiz bir pencere açıyor. Projenin 10. yılı dolayısıyla Ürdünlü yazar Siwar Masannat editörlüğünde "Afrika şiirinin yaşayan arşivine doğru”(Toward a Living Archive of African Poetry) adlı bir seçki yayımlandı. Kitap, Dawes ve Abani'nin her kutu seti için yazdığı zengin sunuş yazılarını bir araya getiriyor.

Diaspora ağırlıklı bir şiir coğrafyası

Proje, şiir coğrafyasını Afrika merkezli olarak kurgulasa da ağırlık diasporada. Şairlerin büyük çoğunluğu ABD veya İngiltere'de yaşıyor. Kıta içinde yaşayan şairlerse hem azınlıkta hem de coğrafi olarak dağınık durumda. Editörler bu dengesizliğin farkında ve bunu diasporadaki şairlerin atölye çalışmaları ile yazarlık eğitimlerine daha iyi erişebilmesine bağlıyor. Sonuçta ortaya çıkan arşiv, kıtanın güncel gerçeklerinden çok diasporanın duyarlılıkları ve olanaklarıyla şekillenmiş görünüyor.

Seride en belirleyici ülke ise Nijerya. Yaklaşık 25 ülkeden şairin bulunduğu kitapçıklarda, Nijerya'nın edebi ağlarının yoğunluğu ve editörlerin kişisel bağlantıları ile ödül havuzlarına dayanan seçkisi, serinin estetiğini derinden etkiliyor.

"Tireli Afrikalılar" ve melez kimlikler

Projedeki şairlerin dikkat çeken bir özelliği de "tireli Afrikalı" (yani tire işareti "-" ile ayrılan karma coğrafi kökenlere sahip) olmaları: Somalili-Amerikalı, Ganalı-İngiliz, Etiyopyalı-Alman, Sierra Leoneli-Amerikalı gibi. Kimileri Afrika dışında doğmuş, kimileri bebekken göç etmiş. Onlar için Afrikalılık, coğrafyadan çok bellek, özlem, miras ve aile tarihiyle tanımlanıyor.

Editörler, tüm şairlerin "karmaşık ve kapsamlı haliyle kendini Afrikalı olarak tanımladığını" vurguluyor. Bu yaklaşım, Afrika şiiri kategorisini de genişletiyor. Yazarların kıtalararası profili, bugünün Afrika şiirini yalnızca ulusal bir mercekten okumanın yetersiz kalacağını gösteriyor. Kimlik ve aidiyetteki melezlik, kültürel, coğrafi, dilsel ve duygusal olarak arada kalmışlık bu şiirin merkezine yerleşiyor.

Cinsiyet eşitliğine hassas bir arşiv

Seri, cinsiyet eşitliğine de özel bir hassasiyet gösteriyor. Warsan Shire, Safia Elhillo, Victoria Adukwei Bulley, Momtaza Mehri, Tsitsi Jaji ve Vuyelwa Maluleke gibi kadın şairler arşivde önemli bir yer tutuyor. Bu durum, Afrika şiirinde feminist bir dönüşe işaret ediyor. Kitapçık formu, kadın seslerinin uluslararası dolaşım kazanması için bir alan yaratıyor.

Kuşaklararası bir diyalog

Serideki şairlerin doğum yılları 1963 ile 2007 arasında değişiyor. Bu geniş zaman aralığı, kuşaklar arasında canlı bir diyaloğa işaret ediyor. Yaşlı şairler genellikle bağımsızlık sonrası dönüşümlerden beslenen sosyo-politik eleştiriler yaparken, Y ve Z kuşağı şairleri kimlik, queer olma, internet kültürü, göç ve sömürgecilik sonrası (decoloniality) temalarını dilsel deneyler ve dijital akıcılıkla işliyor.

Ganalı şair Tryphena Yeboah, "A Mouthful of Home" adlı kitapçığında seyahati bir benlik haritası çıkarma metaforuna dönüştürüyor. Güney Afrikalı şair Ashley Makue ise "i know how to fix myself" adlı eserinde bedende taşınan travmayı ve miras alınan şiddeti çarpıcı bir dille anlatıyor.

Yaşayan bir arşiv

Yeni Nesil Afrikalı Şairler Kitapçık Serisi, Afrika şiir tarihinde olağanüstü bir müdahale olarak değerlendiriliyor. Yeni bir kuşağı öne çıkarmış, estetik açıdan güvenli bir alan yaratmış ve güzel bir yaşayan arşiv inşa etmiş durumda.

Dawes ve Abani her kutu setine iki ayrı "eşzamanlı konuşma" niteliğinde sunuş yazısı yazarak kimlik, şiirin tarzı, dolaşım gibi konuları tartışıyor. Bu proje, etkileyici bir katalog olmanın ötesinde; donuk tanımlara direnen, nefes alan bir Afrika şiir bilinci arşivi. Kimliğin akışkanlığını, sesin aciliyetini ve bugünün Afrika şiirini şekillendiren çeşitliliği yansıtıyor.

Proje bize şunu söylüyor: Afrika şiiri güçlü, çeşitli ve dünya ölçeğinde hareket halinde. Peki neyi söylemiyor? Kıta içinden çalışan şairlerin Afrika şiirini nasıl farklı hayal edip uygulayabileceğini. Yine de Afrika Şiir Kitabı Fonu, yeni ve yükselen sesleri öne çıkararak şairlerin, Afrika deneyimini diğer yazı biçimlerinin çoğu zaman ifade edemediği duygu, tarih ve hayal gücüyle dile getirmede hayati birer anlatıcı olmaya devam ettiğini kanıtlıyor.

* Dr. Tinashe Mushakavanhu, Harvard Üniversitesi'nde Afrika ve Afro-Amerikan Çalışmaları bölümünde görev yapan Zimbabveli bir yazar, akademisyen ve küratör.

Kaynak link: https://theconversation.com/african-poetry-is-celebrated-in-a-groundbreaking-publishing-project-267772

***

Afrika'nın sesleri

Christophe Premat * - Çeviri: Yeni Özgür Politika

• Fransızca Sensibilités intellectuelles africaines ("Afrikalı Entelektüel Duyarlılıkları") başlığıyla yayımlanan yeni bir kitap, kıtanın entelektüel mirasını ve küresel düşünceye katkılarını inceliyor.

Kimler entelektüel sayılır? Bu soru, felsefeden sosyolojiye, edebiyattan siyasete dek uzanan geniş bir tartışmanın odağında yer alıyor. Geleneksel tanımlar, entelektüeli hakikat arayışı, toplumsal eleştiri ve kamusal angajmanla ilişkilendirir. Ancak bu tanım, çoğu zaman Afrika kıtasının ve diasporasının yetiştirdiği önemli isimleri göz ardı edebiliyor. Kültürel çalışmalar ve postkolonyal düşünce alanında çalışan bir akademisyenin kaleme aldığı yeni Fransızca kitap, işte bu kör noktayı aydınlatmayı hedefliyor.

Eser, altı Afrikalı düşünürün fikirlerini merkeze alarak, onların yalnızca Afrika'ya dair tartışmalara değil, aynı zamanda küresel bilgi üretiminin kendisini yeniden tanımlama biçimlerine de nasıl katkıda bulunduğunu gösteriyor. Kongolu filozof Valentin-Yves Mudimbe'nin çarpıcı ifadesiyle Afrika, çoğu zaman bilgi üreten bir özne olarak değil, bilginin nesnesi olarak inşa edildi. İşte bu altı isim, bu algıyı kökünden sarsıyor.

Ünlü isimler: Eleştiri ve teorinin öncüleri

Valentin-Yves Mudimbe (1941-2025): 20. yüzyılın en etkili Afrika filozoflarından biri olan Mudimbe, "Afrika'nın İcadı" adlı başyapıtında "sömürge kütüphanesi" olarak adlandırdığı kavramı parçalarına ayırıyor. Ona göre Batı bilgisi, Afrika'yı tarihsel olarak dışarıdan tanımlamış. Mudimbe, Batı düşüncesini basitçe reddetmek yerine, bilginin asla tarafsız olmadığını ve iktidar yapılarına gömülü bulunduğunu gösteriyor.

Achille Mbembe (1957 doğumlu): Kamerunlu tarihçi Mbembe, küresel çağdaş teorinin önde gelen seslerinden. "Postkolonyal Üzerine" ve "Siyah Aklın Eleştirisi" gibi eserlerinde sömürge şiddetinin ardıllarını ve bunun öznellik üzerindeki etkisini analiz ediyor. "Nekropolitika" kavramıyla tanınan Mbembe, bu tanımla modern iktidar biçimlerinin kimin yaşayacağına ve kimin ölmesi gerektiğine nasıl karar verdiğini sorguluyor.

Büyüleyici perspektifler: Yönetişim ve dil

George Ayittey (1945-2022): Ganalı ekonomist ve düşünür Ayittey, postkolonyal Afrika elitlerine yönelttiği sert eleştirilerle öne çıkıyor. Sömürgeciliğin etkisini kabul etmekle birlikte, Afrika'nın bugünkü sorunlarının temelinde yolsuzluk, otoriterleşme ve kurumsal çürüme gibi iç yönetişim başarısızlıklarının yattığını savunuyor. "Çitalar" (reformcu yeni nesil) ve "Suaygırları" (dirençli seçkinler) ayrımı, siyasi durgunluğu anlamak için çarpıcı bir metafor sunuyor.

Kwasi Wiredu (1931-2022): Ganalı filozof Wiredu, Afrika felsefesinin en önemli isimlerinden. "Kavramsal dekolonizasyon" projesiyle, Afrika düşüncesini Batı felsefi kategorilerini sorgusuz sualsiz benimsemekten kurtarmayı amaçlıyor. Dilin felsefi sorunları şekillendirmedeki rolüne dikkat çeken Wiredu, Akan geleneklerinden ilhamla oydaşma temelli siyasi sistemler üzerine çalışmalarıyla tanınıyor.

Toplumsal kategorileri yeniden düşünenler

Oyèrónkẹ́ Oyěwùmí (1957 doğumlu): Nijeryalı sosyolog ve toplumsal cinsiyet araştırmacısı Oyěwùmí'nin "Kadınların İcadı" adlı çalışması, Batılı cinsiyet kavramlarının evrenselliğine meydan okuyor. Yoruba toplumunda toplumsal örgütlenmenin öncelikli olarak yaş ve statü etrafında şekillendiğini, cinsiyetin ise sömürgecilikle birlikte dayatılan bir kategori olduğunu gösteriyor.

Yükselen ses: Dekolonyal teori

Sabelo Ndlovu-Gatsheni (1967 doğumlu): Zimbabveli tarihçi Ndlovu-Gatsheni, dekolonyal teorinin önde gelen isimlerinden. "Sömürgesellik" kavramıyla, resmi bağımsızlıktan çok sonra bile sömürge iktidar kalıplarının devam ettiğini vurguluyor. Entelektüel işbölümündeki küresel eşitsizlikleri eleştirerek, Afrikalı perspektiflerin küresel tartışmaların merkezine konulması gerektiğini savunuyor.

Kitap, bu altı ismin yalnızca birer temsilci olduğunun, aralarında onlarca önemli düşünürün daha bulunduğunun altını çiziyor. Ortak paydaları ise eşitsiz güç ilişkilerinin damga vurduğu bir dünyada, Afrika'nın nasıl eleştirel bir biçimde düşünülebileceği sorusuna samimiyetle eğilmeleri.

* Kültür çalışmaları alanında incelemeler yapan Fransız profesör

Kaynak: The Conversation, uzman görüşlerini ve akademik analizleri haberle buluşturan, 2011'de Avustralya'da kurulmuş küresel düzeyde faaliyet gösteren bir medya ağı

Kaynak: https://theconversation.com/6-african-thinkers-who-help-us-understand-the-world-new-book-280090