Amedli Yahudiler şimdi Kudüs'te

Dosya Haberleri —

7 Kasım 2021 Pazar - 20:30

Amed Yahudileri

Amed Yahudileri

  • Amed'in Sur ilçesinde birçok medeniyetten kalan miras yok edildi. Onlardan biri de Yahudilerin miras bıraktığı bir Sinagogdu. 1947 yılına kadar Amed'de varlığını sürdüren Yahudiler, şimdi Kudüs’te...

 

YILMAZ KAYA/AMED

Amed'de bir zamanlar sayıları binlerle ifade edilen, Sur ile Çermik ilçelerinde üç Sinagogları bulunan Yahudiler, yaşanan baskılardan sonra yavaş yavaş kenti terk edip Irak ve Avrupa'ya göç etti. En son kalanlar ise bir Yahudi esnafın öldürülmesi ardından 1948-49 yılında can korkusundan dolayı tümden kenti terk ederek İsrail'e göç etti. Sur ilçesinde bulunan ve Hz. İlyas'a peygamberliğin verildiğine inanılan Sinagog kalıntıları, 6 yıl önce ilçede yaşanan çatışmaların ardından yok edildi. Amed'de ayakta kalan tek Sinagog ise Çermik ilçesinde bulunuyor. Bu Sinagog, 19 yıl önce 'kültür varlığı' olarak tescillenmişti. Ancak günümüzde ahır ve depo olarak kullanılıyor.

Birçok din, mezhep ve kültüre ev sahipliği yapmış olan Amed'de bundan yaklaşık 100 yıl önce, Ermeniler, Rumlar, Süryaniler, Yakubiler, Nesturiler, Keldaniler ve Şemsiler, Müslümanlarla iç içe barış içinde yaşamışlar. Müslümanlar tarım ve hayvancılık ile geçinirken, diğer din ve inançta olanlar ise demircilik, manifaturacılık, dericilik, kalaycılık, kuyumculuk, ipekçilik, dokumacılık, semercilik gibi işlerle uğraşırlarmış.

Soykırıma rağmen terk etmediler

1915 yılında Ermenilere yönelik uygulanan soykırım ise bir arada yaşamanın kırılma noktası olur. Kentte bulunan Ermenilerin yüzde 97'si katledilerek ya da Halep ve Dêr a Zor bölgelerine sürülerek yok edilir. Diğer inançlara mensup halklar da bu katliamdan nasibini alır. Mallarına, iş yerlerine ve tarlalarına el konuldu. Tüm olumsuzluklara rağmen bir avuç gayrimüslim kenti terk etmez ve yaşamlarını sürdürmeye çalışır. Bunlardan biri de Yahudiler'dir. 

Amed Yahudileri konusunda doyurucu belge olmadığından tarihleri hakkında bilgiler ancak yazılan birkaç eser ile sınırlıdır. Ancak Kudüs'te yaşayan Amed'li Yahudilerin yazılı metinlerinde, Asur sürgününden beri Amed'de bir Yahudi cemaatinin bulunduğu belirtilir. Kürtçe, Arapça ve Osmanlıca konuşan Amed Yahudileri, dini ve kültürel törenleri açısından diğer Yahudi cemaatlerinden farklıdır.

Dini bayramları...

Amed'de yaşayan Yahudi cemaati, dini bayramlarını görkemli bir şekilde kendi aralarında kutlarlar. Pesah Bayramı'nın ilk gecesi geleneksel Seder sofrasını kurmaya maddi imkanları müsait olup akrabalarını ve komşularını Seder'e davet eden ailelerde iki masa kurulur. Bir masa erkekler, diğer masa kadınlar ve çocuklar içindir. Bayram olmadığı zamanlar bile erkekler ve kadınlar hiçbir şekilde aynı masada birlikte yemek yemezler. Burada dini ayin yapılır, dualar okunurdu. Pesah arifesinde kesilen bir yaşındaki kuzu, duaların okunmasından sonra yenir. Pesah'ın son günü olan yedinci gün, erkekler sabahın erken saatlerinden itibaren Sinagogda toplanırlar, ertesi sabaha kadar Zohar (Dua metni) ve diğer dini metinleri okuyarak geçirirler. Pesah Bayramı'ndan 15 gün önce, evlerde ekmek ve kaşer olmayan yemekler yenmez. 

 

'250 Yahudi aile yaşıyordu'

1848 yılında Amed'i ziyaret eden Yahudi seyyah Benyamin Haşeni, şehrin ayrı bir kesiminde kendi aralarında yaşayan 250 Yahudi aile olduğunu belirterek onlar hakkındaki gözlemlerini şöyle yazar:

"Çoğu dinimizi biliyor. Kutsal kitaplarımız ve peygamberlerimiz kalplerinde yer edinmiştir. Sinagogda mevcut olan küçük bir oda daima kapalı tutulmaktadır. Bu oda Yahudiler ve diğer dinlere mensup kişiler için kutsaldır. İnançlarına göre, Hazreti İlyas bu odada peygamberliğini ilan etmiş. Duvarda çevrili bu odada Aramice bir Tevrat yazması mevcuttur. Yılda bir kere Yom Kippur gecesi yerinden alınıp bir masa üzerine konulur ve gün boyunca masanın üstünde kalır. Tanrı sözünden korkan herkes eğilip bu yazmayı öper. Bu yazmanın kâhin yazıcı Ezra tarafından yazıldığına inanılmaktadır."

Yahudiler’e özel vergi uygulaması

Araştırmacı Jozef Niego da, 1906 yılında "Jewish Colonaziation Association" görevlisi olarak Amed, Siverek, Zaxo, Cizre ve Urfa'yı ziyaret ederek burada gördüklerini raporlaştırdı.

Jozef Niego'nun Paris'te bulunan "Alliance İsraelite Universelle" merkezine gönderdiği raporda Amed Yahudileri hakkında şunlar belirtilir: "Bu bölgedeki dindaşlarımızın durumunu iyice anlayabilmek için bu bölgenin içinde bulunduğu genel duruma bir göz atmak gerekir.

Amed Yahudilerinin çoğu eskiden çerçi olup yakınlardaki köylere gidip ticaret yapıyorlardı ancak bu meslek yavaş yavaş kaybolmaktadır. Bölgede olan karışıklıklar yüzünden artık çevredeki köylere gitmekten çekiniyorlar. Yahudilerin evlerde konuştukları lisan Arapça olup meslekleri gereği sürekli çarşıda bulunan erkekler Türkçe, Ermenice ve Kürtçe bilmektedirler. Tamamen ayrı bir hayat sürmekteler. Sadece yıkanmaya gitmek için evlerinden çıkıyorlar. Çarşıya hiç gitmezler.

Çoğu okuma-yazma bilmezler. Ödedikleri vergiden özellikle şikayet etmekteler. Önce bir yaşından itibaren bütün erkekler için ödenmesi gereken yarım mecidiye tutarında bedel-i askeri var. Sonra yılda 12 buçuk kuruş tutarında yol parası var. Sonra 20-70 yaş arasındaki erkeklerden tahsil edilen yıllık 38 kuruş tutarında şahsiyye vergisi var. Nihayet yapılan ticaretin önemine göre ödenen yıllık 15-50 kuruş arasında temettü vergisi var. Dolayısıyla dört erkek çocuğuna sahip bir aile reisi yılda 70-80 frank civarında vergi ödemek zorundadır."