Siyaset bilimci Celil Kaya ile Ortadoğu'daki güncel çatışma zeminini, değişen ittifakları ve Kürt siyasetinin stratejik yol haritasını konuştuk...

  • Kürtlerin iki seçeneği vardı: Şam tarafından kabul edilmeyen eski statükoyu devam ettirmek ya da Rojava'daki kazanımlarını koruyarak yeni yönetimle entegrasyon süreci yürütmek. Kürtler sorumlu davrandı. Entegrasyon süreciyle Kürtler yeni düzende yavaş yavaş yerlerini alıyorlar.
  • ABD'nin bölgeden çıkması ve Peşmerge'nin birleşmesiyle KDP temel egemen güç olmak isterken YNK ise kendi bölgesindeki egemenliğini korumak istiyor. Eğer bu anlayış devam ederse yeni Ortadoğu'da Kürtler elde edebilecekleri kazanımların çok daha azını elde ederler.

ERDAL ASLAN

DAİŞ’e karşı verilen mücadele döneminde uluslararası alanda askeri ve siyasi ağırlığıyla öne çıkan Kürtler, bugün küresel dengelerin hızla dönüştüğü sert bir coğrafyada yeni bir eşikte duruyor. 7 Ekim sonrası İsrail merkezli kurulan güvenlik mimarisi, devlet dışı aktörlerin tasfiyesini hızlandırırken bölgedeki dengeleri de temelden sarstı. Bir yanda Suriye’de Esad rejiminin çöküşü sonrası Şam ile başlayan entegrasyon arayışı, diğer yanda Türkiye’de Barış ve Demokratik Toplum süreci ve Federe Kürdistan Bölgesi’nde KDP ile YNK arasında derinleşen egemenlik krizi eşzamanlı yaşanıyor. 

Kürt hareketi değişen bu bölgesel tasarımda kendi pozisyonunu ve üçüncü yol çizgisini nasıl koruyor? Parçalı yapıya rağmen demokratik ulusal birlik mümkün mü? Ortadoğu’daki güncel çatışma zeminini, değişen ittifakları ve Kürt siyasetinin stratejik yol haritasını siyaset bilimci Celil Kaya ile konuştuk.

DAİŞ’e karşı mücadele döneminde Kürtler tüm dünyada belirli bir meşruiyet, askeri ve siyasi ağırlığı yüksek aktörlerden biriydi. Ancak bugün uluslararası alanda belirgin bir geri çekilme, görünmez kılma ve söylemin aleyhe dönme hali yaşanıyor. Bu durumun arka planında ne var?

DAİŞ Irak'ta ve Suriye'de egemenlik alanları elde edip dünyanın birçok yerinde saldırılar yapınca bütün dünya için bir tehdit haline geldi ve uluslararası koalisyon kuruldu. DAİŞ’in yayılma coğrafyası aynı zamanda Kürdistan'dı. Irak'ta Musul'u ele geçirdiler, Suriye'de Kobanê kuşatmasıyla Rojava'ya yönelik büyük bir saldırı vardı. Suriye'de siyasi ve askeri olarak iyi örgütlenmiş Kürt güçleri sahada çok güçlü bir direniş gösterdiler ve dünyanın bir kısım gücü Kürtlere müttefik oldu. DAİŞ gibi barbarca yöntemler izleyen bir örgütün karşısında mücadele eden, kadınların içinde yer aldığı seküler bir hareket batı toplumlarında çok büyük saygınlık kazandı. Bu saygınlık siyasi güç de getirdi. Liderler, hükümetler tarafından kabul edildiler. Kobanê kuşatması yarılınca DAİŞ’in gerilemesi başladı ve artık DAİŞ’in ortadan kalktığı, dolayısıyla askeri ittifakın da sona erdiği bir noktaya geldik. Bu, siyasi olarak da Kürtlerin bir parça güç kaybetmesine sebep oldu. Açıkça söylemek lazım; o dönem olağandışı bir dönemdi ve Kürtler kendi potansiyellerinden daha fazla güç elde ettiler. Reqa, Dêra Zor gibi tarihsel olarak Kürdistan'ın parçası olmayan daha geniş bir toprağı kontrol ediyorlardı. Olağandışı durum ortadan kalkınca tekrar potansiyele yaklaşmak durumunda kaldılar. Bir dönem DAİŞ karşıtı mücadelede siyasi, askeri, toplumsal bir güç vardı. Onda biraz azalma oldu. Ama bu, Kürtlerin stratejisinin tamamen yanıldığını veya yok olduğunu göstermez. Bilakis biraz biçim, araç ve taktik değiştirerek bu strateji devam ediyor diyebilirim.

Gazze ile başlayıp tüm bölgeye yayılan çatışmalar, İsrail-İran gerilimi ve devletlerin yeni güvenlik paktları Ortadoğu haritasını fiilen yeniden şekillendiriyor. Devletçi bloklara mesafeli duran ve üçüncü yol stratejisini sürdüren Kürt hareketi bu yeni ve sert ortamda kendine nasıl bir mevzi buluyor?

7 Ekim 2023 sonrası bambaşka bir Ortadoğu oldu. Şu an ABD ve İsrail ortaklığında tamamen İsrail'in güvenliğine dayalı ve İsrail hegemonyasının bölgede yaygınlaşmasına yönelik yeni bir politikayla karşı karşıyayız. Gazze'de bir soykırım yaşandı. Ardından Hizbullah'ı neredeyse yok etme aşamasına getiren operasyon ve İran'a yönelim yaşandı. İran'la İsrail arasında İslam Devrimi’nden 2025’e kadar, yani 46 yıl boyunca doğrudan bir savaşa tanık olmamıştık; ta ki 2025 Temmuz'daki 12 gün süren savaşa ve bu yılın 28 Şubat'ında başlayan Amerika ve İsrail'in İran'a yönelik saldırısına kadar. İran rejimi düşmedi ama hegemonik anlamda kısa ve orta vadede toparlanamayacak bir noktaya geldi. Diğer taraftan Hamas, Hizbullah gibi devlet dışı güçler tek tek ortadan kaldırılıyor. Irak'ta ise Haşdi Şabi'nin devlete entegre olması yönünde basınç var.

Bu tablo içinde Kürt hareketinin önünde iki seçenek vardı: Mevcut stratejileri izleyerek çatışma statükosunu devam ettirmek ki devlet dışı güçlerin ortadan kaldırılması küresel bir konsensüse dönüşürse Türkiye çok daha eli rahat bir biçimde Kürt hareketinin üzerine gidebilirdi; ya da şekillenmekte olan yeni Ortadoğu düzenini görerek tüm iddialarından vazgeçmeden stratejisini ve siyasetini buna göre yeniden organize etmek. Açık söyleyelim ikincisi tercih edildi. Bu, 27 Şubat 2025'te Abdullah Öcalan'ın yaptığı Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı'nda ifadesini buldu. Çok benzer biçimde Suriye'de 8 Aralık 2024'te Esad yönetimi düştü ve HTŞ yönetimi ele geçirdi. Ahmed El Şara geçici cumhurbaşkanı olduktan sonra Rusya’dan Avrupa Birliği’ne bütün dünya meşruiyetini tanıdı. Burada da Kürtlerin iki seçeneği vardı: Şam tarafından kabul edilmeyen eski statükoyu devam ettirmek ya da Rojava'daki kazanımlarını koruyarak yeni yönetimle entegrasyon süreci yürütmek. Kürt aktörlerinin birincil görevi Kürtlerin güvenliğini sağlamaktır ve bu konuda sorumlu davrandılar. Başlayan entegrasyon süreciyle Kürtler yeni düzende yavaş yavaş yerlerini alıyorlar diyebilirim.

Türkiye'de devam eden Barış ve Demokratik Toplum süreci sınır aşırı dengeleri de etkiliyor. Sürecin mevcut aşaması Kürt aktörlerinin bölgesel meşruiyetini, devletlerle ve uluslararası güçlerle kurduğu diplomatik temasları nasıl etkileyecek?

Dünyadaki benzer çatışma çözümü örneklerinde de görüldüğü gibi uluslararası dengeler ve dış aktörlerin pozisyonu bu tür süreçlerde her zaman belirleyici bir rol oynar. Kuzey İrlanda deneyiminde de ABD ve Avrupa Birliği’nin rolü çok büyüktü. Türkiye’deki süreç de içerideki dinamiklerin dışarıdaki bölgesel kırılmalarla örtüşmesi sonucu gelişti. Kürtlerin 50 yıllık mücadelesinin geldiği noktada devlet, PKK'yi ya da Kürtlerin taleplerini ortadan kaldırmanın mümkün olmadığını gördü. Öcalan'ın çağrısındaki “anlamsız tekrar” kavramı çok önemliydi. İki tarafın da içinden çıkamadığı bu durumu kıracak güçlü bir irade lazımdı ve Abdullah Öcalan bu iradeyi gösterdi, devlet de bunu gördü.

Türkiye ile sorun çözüldüğü zaman, bölgede Kürtleri bir koçbaşı olarak kullanmak isteyen güçlerin elinden bu koz alınmış olacak. Örneğin İsrail zaman zaman Kürt sorununu gündeme getirir ama 90'lar boyunca Türkiye'ye heronları verenin İsrail olduğunu unutmamak lazım. Hakeza İran da Türkiye ile rekabetinde Kürtleri hep bir koz olarak kullanmak istedi. Şimdi bunun ortadan kalkacak olması Kürtlerin elini güçlendirecek. Artık birilerinin pazarlık unsuru değil kendi gündemlerini meşru bir şekilde takip edebilen aktörler olacaklar. 11 Eylül 2001'den sonra kullanışlı hale gelen “terör” damgalaması ortadan kalktığında Avrupa'da da diplomatik faaliyetleri çok daha rahat yürütebilecekler. Diplomaside “Ben onunla aynı mı düşünüyorum” diye bakılmaz. Dolayısıyla Kürtlerin de bölgede ve dünyada herkesle, ismini açık koyalım İsrail'le de, Katar'la da, diplomatik ilişki kurma hakları vardır. Ama diplomatik ilişki kurmak ayrı siyasal ittifak kurmak ayrıdır. Kürtler halkların anayasal eşit yurttaşlık temelinde bir arada yaşayacağı demokratik bir bölge perspektifine sahipler ve ittifaklarını buna göre yapıyorlar.

Kürt aktörlerin bu çoklu kriz ortamında kendi iç çelişkilerini aşarak ortak bir ulusal diplomasi kurabilmesi ve bunu sürdürülebilir kılması ne ölçüde mümkün?

Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde KDP ile YNK arasında derinleşen bir egemenlik paylaşımı krizi yaşanıyor. Kürdistan Bölgesi hukuken tek bir bütün olarak görünse de fiilen iki ayrı siyasi gücün yönettiği iki ayrı alana bölünmüş durumda. Biri Barzanilerin öncülüğünde KDP, diğeri ise Talabanilerin yönettiği YNK. Hiçbir ulus sınıfsız, imtiyazsız, kaynaşmış bir kitle değildir. Ulusları kesen sınıflar, cinsiyetler, dinsel inançlar vardır. Milliyetçiler hakim unsurun çıkarını bütün ulusun çıkarı gibi gösterirler ama farklılıkların korunduğu demokratik bir ulusal birlik kurulabilir. Esas mesele aktörlerin sayısından çok buradaki hegemonik yaklaşımdır. Bugün KDP ile YNK rekabet içerisinde olsalar da gelecek tasavvurları çok farklı değil. İkisi de belli bir toprağı ve ekonomik çıktıyı belli bir ailenin, partinin oligarşik şekilde yönetmesini isteyen dar egemenlikçi yaklaşımdan bakıyor ve Güney'de maalesef hakim olan düşünce bu. Bir diğer tarafta da Kuzey Kürtlerinin paradigması olan demokratik ulus ve ortak egemenlik düşüncesi var. PJAK'ın İran'a, PKK'nin Türkiye'ye, YPG'nin Suriye'ye dair tasavvuru ortak bir paradigmadan bakıyor ve bu iki anlayış çarpışıyor.

ABD'nin bölgeden çıkması ve Peşmerge'nin birleşmesiyle KDP temel egemen güç olmak isterken YNK ise kendi bölgesindeki egemenliğini korumak istiyor. Bu kriz kolay çözülebilecek gibi görünmüyor. Kürt halkı bugüne kadar şunu gördü: Dar egemenlikçi yaklaşım uluslararası konjonktür gereği bazı durumlarda kazanım elde ettiriyor gibi görünse de konjonktür değiştiğinde -bugün ABD çekildi ve 35 yıllık dönem kapanıyor- gelinen nokta ortada. Hâlâ Irak devleti gibi zayıf bir devletin bile basıncında olan, memur maaşlarının ödenemediği, akaryakıt krizi olan kırılgan bir noktadalar. Eğer bu anlayış devam ederse yeni Ortadoğu'da Kürtler elde edebilecekleri kazanımların çok daha azını elde ederler. Bunun panzehiri, demokratik ulusun tamamının iradesini siyasal merkeze taşıyan, Kürt halkının ve bölgedeki Türkmenlerin, Arapların, Süryanilerin, Êzîdîlerin ortak çıkarının temsil edildiği demokratik ulusal birliktir.