- Aslen Tunus’lu olan Belçikalı yönetmen Chokri Ben Chikha, Avrupa Birliği'nin Tunus ile imzaladığı göç anlaşmasını sahneye taşıdığı Dignity oyununda, sürgünde kurgusal bir hakikat komisyonu kuruyor.
- Sahnede, Güney Afrika Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu'ndan ilham alan, sürgünde bir Tunus Hakikat Komisyonu kuruyoruz. Komisyona başkanlık edenlerden biri Başpiskopos Desmond Tutu'nun kızı Mpho Andrea Tutu.
FİLİZ ZEYREK / BRÜKSEL
Aslen Tunus’lu olan Belçikalı yönetmen Chokri Ben Chikha, Avrupa Birliği'nin Tunus ile imzaladığı göç anlaşmasını sahneye taşıdığı Dignity oyununda, sürgünde kurgusal bir hakikat komisyonu kuruyor. Avrupa Birliği'nin 16 Temmuz 2023'te Tunus ile imzaladığı göç anlaşmasından yola çıkan oyun insan onurunun bugün ne anlama geldiğini ve bu onurun değerini kimin belirleyebileceğini sorguluyor.
Uluslararası bir ekiple çalışan Ben Chikha, metin, dans, şarkı, canlı video ve kişisel tanıklıkları tek bir tiyatro formunda bir araya getiriyor. Oyun ilk olarak Ekim 2025'te Tunus'ta sahnelendi. Marsilya ve Oostende'deki festival prömiyerlerinin ardından Brüksel'deki House of Compassion'da izleyiciyle buluştu. Projede Flamanca, Fransızca, İngilizce, Wolofça ve Arapça konuşuluyor. Milano'daki gösterimlerde ise bu dillere İtalyanca da eklenecek. Gent merkezli tiyatro topluluğu Action Zoo Humain'in yazarı, yönetmeni ve sanat yönetmeni Chokri Ben Chikha, Ekim ayında Brüksel'deki House of Compassion'da sahnelenen Dignity oyununu Yeni Özgür Politika'ya anlattı.
Action Zoo Humain topluluğu
Kişisel geçmişinin çalışmalarında rol oynadığını ancak kendi hikayesinin ötesine geçmek istediğini belirten Ben Chikha, sanat yaşamına ve sanat anlayışına ilişkin şunları söyledi: “Gent merkezli tiyatro topluluğu Action Zoo Humain'in yazarı, yönetmeni ve sanat yönetmeniyim. Aynı zamanda Gent Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisi'nde (KASK) öğretim üyesi ve sanatsal araştırmacıyım. Belçika'nın Oostende kentinde Tunuslu bir ailede doğdum. Topluluğumuz Action Zoo Humain ile tiyatronun toplumsal güç ilişkilerini nasıl görünür ve tartışılır kılabileceğini araştırıyoruz. Benim için tiyatro, izleyicilere ne düşünmeleri gerektiğinin söylendiği bir yer değil, kendi duruşlarını belirlemeye davet edildikleri bir alandır.”
Kim karar veriyor?
Oyunun biçimsel tercihlerine de değinen yönetmen, canlı video kullanımının estetik bir tercihten öte politik bir anlam taşıdığını belirterek şunları söyledi: “Canlı video kullanıyoruz çünkü görüntülerin gerçeklik algımızı nasıl etkilediğini araştırmak istiyoruz. Bir hakikat komisyonu yalnızca insanların konuştuğu bir yer değil, aynı zamanda sözlerinin kaydedildiği, gösterildiği ve yorumlandığı bir yerdir. Kamera sahnedeki birini çektiğinde, o kişi ile izleyici arasındaki ilişki değişir. Yakın çekimdeki bir yüz kırılganlığı gösterebilir ama aynı zamanda birini baskı altına da alabilir. Bir görüntü güven uyandırabilir ama evet, manipüle de edebilir. Action Zoo Humain olarak yıllardır insanların nasıl izlendiğini, temsil edildiğini ve yargılandığını araştırıyoruz. Kamera bu güç ilişkisini görünür kılıyor: Kim kime bakıyor? Hangi görüntüyü göreceğimize kim karar veriyor? Birinin yüzü ekranda büyük göründüğünde ona daha mı çabuk inanıyoruz? Canlı görüntüler bu nedenle hakikatin ve imaj oluşturmanın nasıl meydana geldiğine dair araştırmamızın temel bir parçasıdır.”
Avrupa görmek bile istemiyor
Dignity oyununun doğrudan tetikleyicisinin AB-Tunus göç anlaşması olduğuna işaret eden yönetmen, oyunu ve ortaya çıkışına vesile olan gelişmeleri şöyle anlattı: “Avrupa mali destek ve iş birliği vaat ederken Tunus'a, Avrupa'ya ulaşmaya çalışan göçmenleri durdurma konusunda daha büyük bir rol verildi. Tunus kökenli bir Belçikalı olarak kendime rahatsız edici bir soru sordum: Tunus yeniden Avrupa çıkarlarının bir aracı haline mi geldi? Doktora çalışmalarım sırasında eski sömürgelerden gelen insanların Avrupa'da nasıl sergilendiğini araştırmıştım. Bugün ise farklı bir ilişki görüyoruz: Avrupa artık belirli insanları görmek dahi istemiyor, bırakın kabul etmeyi. Eskiden insanlar izlenmek için Avrupa'ya getiriliyordu, bugün ise görülmemeleri için Avrupa'nın dışında tutuluyorlar. Bu tarihsel karşıtlık önemli bir çıkış noktası oluşturdu.”
Desmond Tutu’nun kızı başkanlık ediyor
Anlaşmanın sonuçları üzerine yaptıkları araştırma üzerinden oyunun şekillendiğini belirten yönetmen şunları aktardı: “Tunuslu ortaklarım L'Art Rue ile birlikte anlaşmanın sonuçları üzerine sanatsal bir araştırma başlattık ve ilk sonuçları 2025'te Tunus'taki Dream City Festivali'nde sunduk. Böylece sürgünde kurgusal bir Tunus Hakikat Komisyonu kurduğumuz Dignity doğdu. Bu bilinçli bir tercihti. Avrupa'nın göç politikasını eleştirel bir şekilde inceleme inisiyatifini Avrupa değil de Tunuslular alırsa ne olur? Sahnede, Güney Afrika Hakikat ve Uzlaşma Komisyonu'ndan ilham alan, sürgünde bir Tunus Hakikat Komisyonu kuruyoruz. Komisyona dönüşümlü olarak Başpiskopos Desmond Tutu'nun kızı Mpho Andrea Tutu van Furth ve insan hakları aktivisti Prof. Dr. Leila Temime Blili başkanlık ediyor.”
Göç kimin için kriz?
Sürekli bir göç krizinden söz edildiğini ve bu egemen söylemin kökten sorgulanması gerektiğini belirten Ben Chikha, yalnızca Avrupa'nın değil, Tunus'un da eleştirilmesi gerektiğine dikkat çekerek şunları kaydetti: “Kendime şunu soruyorum: Göç aslında kimin için bir kriz? Güvenlik bulmak için hayatını riske atan insanlar için mi, yoksa onları kabul etmek istemeyen Avrupa ülkeleri için mi? Dignity ile günümüzdeki göç anlaşmalarının yeni sömürgeci bağımlılık biçimleri yaratıp yaratmadığı sorusunu gündeme getiriyoruz. Avrupa, insan hakları, demokrasi ve özgürlükten bahsetmeyi seviyor. Peki bu değerler ekonomik çıkarlar, sınır güvenliği ve seçim baskısıyla çatıştığında ne oluyor? Aynı zamanda Tunus'un sorumluluğunu da tartışmaya açmak istiyoruz. Tunuslu yetkililer Avrupa'nın pasif kurbanları değiller. Kendi siyasi kararlarını alıyorlar ve bunun sorumluluğunu taşıyorlar. Ne Avrupa'yı ne de Tunus'u aklamamamız gerektiğini düşünüyorum. İnsan hakları evrensel olmalıdır, bir kişinin milliyetine, kökenine veya oturum statüsüne bağlı olamaz.”