DEVRİŞ ÇİMEN

İspanya'da "adı konulmamış federalizm" siyasetinin diğer bölgelerle kıyaslandığında en hareketli özerk bölgesi Bask Bölgesi'dir. Franco İspanyası'nın sistematik baskı ve dışlanmadan dil yasağına varan uygulamalarına karşı Bask halkı, silahlı mücadelenin yanı sıra birçok siyasal mücadele yöntemine de başvurdu. Geçmişte siyaset yapmaları engellendi, siyasetçileri tutuklandı, adaylıkları kısıtlandı ve partileri kapatıldı. Bu sürecin ve gelişmelerin hem tanığı hem sanığı hem de mağduru olan isimlerden biri de Bask Bölgesi'nin sol-bağımsızlıkçı koalisyonu EH Bildu adına Avrupa Parlamentosu Sol Grup Milletvekilliği yapan Pernando Barrena'dır. 19 yaşında başladığı belediye meclis üyeliğinin ardından bölgesel parlamento üyeliği ve parti sözcülüğü gibi görevler üstlenen Barrena'nın iki kez adaylığı engellendi, üç kez tutuklandı ve işkence gördüğü resmi kayıtlara geçti. Tüm bu yaşananlar, Barrena’nın Bask halkının hakları için yürüttüğü mücadeleyi daha da pekiştirdi. Barrena ile İspanya sınırları içerisindeki Bask Özerk Bölgesi'nin geçmişini; siyaset, eğitim ve güvenlik kurumları başta olmak üzere kültür ve dilin kamusal alandaki yansımalarını konuştuk.

Franco diktatörlüğünün karanlık yıllarında Bask dili yasaklıyken, Baskça eğitim Ikastola okullarında gizlice sürdürülüyordu. Bu okullar nasıl bir yapıya sahipti ve o dönemde hangi örgütlenme modeliyle ortaya çıktı?

1960’lı yıllarda bazı ebeveynler, çocuklarının Baskça eğitim alabilmesi için önce evlerde, dairelerde bir araya gelerek kendi imkanlarıyla eğitimi örgütlemeye başladı. 1975’te diktatörlüğün sonuna gelinirken de Bask okulları, ebeveyn kooperatifleri biçiminde kurumsallaştı. Bu dayanışmacı ruh bugün hâlâ yaşamaya devam ediyor. Ikastola Hareketi bugün de güçlü ve dinamik bir yapı olarak tüm Bask coğrafyasında yaklaşık 50 bin öğrenciyi bir araya getiriyor.

1968’den itibaren ETA, Bask bölgesinin bağımsızlığı için İspanyol askeri ve sivil bürokrasisini hedef alan silahlı bir mücadele yürüttü. ETA’nın temel itirazları neydi ve bu hareket Bask toplumunda nasıl bir siyasal bilinç yarattı?

ETA, 1960’ların başında, dünyadaki sömürgecilikten kurtuluş dalgasının etkisi altında ortaya çıktı; özellikle Cezayir ve Vietnam kurtuluş mücadeleleri bu süreçte belirleyici oldu. Franco diktatörlüğü döneminde faaliyet yürüten ETA, Bask toplumunda ulusal ve toplumsal kurtuluş fikirlerinin yayılmasına önemli katkı sundu. Zamanla bu fikirler geniş kesimlerde karşılık buldu ve çeşitli siyasal partiler etrafında örgütlü bir siyasi zemine dönüştü.

Franco’nun ölümünün ardından başlayan “Demokrasiye Geçiş” süreci, Bask meselesinin demokratik yollarla çözümüne dair yeni arayışları da beraberinde getirdi. Bu dönemde tanınan anayasal hakların yanı sıra, Bask coğrafyasında hangi temel siyasal ve toplumsal dönüşümler yaşandı?

İspanya’da demokrasiye geçiş süreci ve özellikle 1978 Anayasası, bazı temel özgürlükleri ve sözde hukuk devleti esasına dayalı bir siyasi sistemi beraberinde getirdi. Ancak bu yapının ciddi eksiklikleri vardı. Her şeyden önce diktatörlükle gerçek bir kopuş yaşanmadı; Franco rejiminin kadroları ve devlet anlayışı iktidar mekanizmalarında varlığını sürdürdü. İkinci olarak, Bask halkına kendi geleceğini belirleme hakkı tanınmadı. Üçüncü olarak ise Bask ülkesinin toprak bütünlüğü parçalandı; bölge Bask Özerk Yönetimi ve Navarra Foral Topluluğu olarak iki ayrı yapıya bölündü. Bu durum hem Madrid yönetimiyle gerilimleri artırdı hem de Bask toplumu içinde ciddi görüş ayrılıklarına yol açtı. Bazı siyasi partiler önerilen özerklik modelini kabul ederken, Bask Ulusal Solu buna karşı çıktı.

Bask Özerk Bölgesi’nin sınırları ve hukuki statüsü nasıl şekillendi? Bugün bölgenin sahip olduğu siyasal, kültürel ve eğitim kurumları nelerdir; bu kurumlar Bask halkının kendi kendini yönetme mekanizmasında nasıl bir işleve sahip?

Kurumsal çerçeve Madrid tarafından belirlendi ve Bask halkı iki ayrı idari yapı içine bölünmüş oldu. Her iki özerk yapının da kendi parlamentosu ve hükümeti bulunuyor. Eğitim ve dil politikaları konusunda geniş yetkilere sahipler. Ancak yargı sistemi Madrid’in kontrolünde olduğu için, Bask kurumlarının aldığı kararlar çoğu zaman dışarıdan müdahaleyle geçersiz kılınabiliyor.

Hem Bask Özerk Bölgesi hem de Navarra geniş bir özerklik alanına sahip. Ordu, yargı, kraliyet kurumu, dış temsilcilikler ve para politikası gibi merkezi devlete bırakılan alanlar dışında, yaşamın büyük bölümüne ilişkin kararları kendileri alabiliyor. Ancak asıl belirleyici unsur mali yapı. Çünkü İspanya’daki diğer özerk bölgelerden farklı olarak vergi toplama yetkisine sahipler. Vergiler doğrudan bu kurumlar tarafından toplanıyor, ardından önceden belirlenmiş bir formüle göre Madrid’e pay aktarılıyor. Bu durum Bask kurumlarına hem güçlü bir mali kapasite hem de diğer özerk yönetimlere kıyasla daha etkin bir işleyiş sağlıyor.

Günümüze gelirsek… Baskça ile İspanyolca arasındaki denge bugün nasıl korunuyor? Özellikle kamusal yaşamda ve yargıda Baskçanın kullanım düzeyi nedir? Genç kuşakların anadillerine ilgisini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bugün Bask nüfusunun yaklaşık üçte biri Baskça konuşuyor. 30 yaş altındaki gençlerin ise yaklaşık dörtte üçü dili akıcı biçimde kullanabiliyor. Bask eğitim sistemi, dilin yeniden canlanmasında merkezi bir rol oynuyor. Ancak İspanyolca ve Fransızcanın yoğun baskısı nedeniyle en büyük sorunlardan biri, Baskçanın günlük hayatta kullanımını güçlendirmek. Yargı alanında ise Baskçanın varlığı hâlâ büyük ölçüde sembolik düzeyde; çünkü yargı yetkisi tamamen İspanyol devletinin elinde bulunuyor.

Bask bölgesinden Madrid’deki ulusal parlamentoya seçilen temsilcilerin seçmenlerine karşı sorumlulukları nelerdir? Bask milletvekilleri Madrid siyasetinde nasıl bir rol oynuyor?

Madrid’deki parlamentoya seçilen milletvekilleri, dört Bask vilayetinden dört yıllığına seçiliyor ve İspanyol kurumları içinde kendi bölgelerini temsil ediyor. Aynı siyasi çizgideki vekiller parlamentoda ortak gruplar oluşturuyor. Bugün EH Bildu milletvekilleri, sosyal hakları geliştiren yasalar ve Bask meselesine ilişkin bazı başlıklarda işbirliği karşılığında İspanyol hükümetine destek veriyor. Ayrıca Bask milletvekillerinin tutumu, aşırı sağın iktidara gelmesini engelleme açısından da kritik bir önem taşıyor.

Bask bölgesinin Ertzaintza adlı kendi polis gücü bulunuyor. Bu yapının mensupları hangi ölçütlere göre seçiliyor ve hangi hukuki çerçeve içinde güvenlik hizmeti veriyor? Ayrıca genç Baskların İspanyol ordusuna katılımı ya da genel olarak askerlik meselesinde durum nedir?

Ertzaintza, Bask özerk yönetimine bağlı bir polis gücü ve personeli kamuya açık liyakat esaslı sınavlarla seçiliyor. Bu yapı, Bask hükümeti ile İspanyol devleti arasında yapılan hukuki anlaşmalar çerçevesinde faaliyet yürütüyor. Ancak bugün kurumun karşı karşıya olduğu en ciddi sorunlardan biri, aşırı sağ unsurların yapı içindeki etkisi ve sızmaları olarak görülüyor. Öte yandan genç Baskların İspanyol ordusuna katılımı oldukça sınırlı. Zorunlu askerlik uygulaması İspanya’da 1990’larda kaldırıldı. Bu süreçte Bask gençlerinin yürüttüğü kitlesel boykot ve itaatsizlik kampanyaları belirleyici oldu. Askerlik yapmayı reddeden çok sayıda genç hapse atıldı, ancak geniş toplumsal destek gören bu hareket sonunda zorunlu askerliğin kaldırılmasını sağladı.

Hukuki haklar açısından bir Bask’ı diğer İspanya vatandaşlarından ayıran temel farklar nelerdir? Kimlik kartınızda ya da pasaportunuzda ulusal kimliğinizin farklı olduğunu gösteren herhangi bir ibare bulunuyor mu?

Hukuki açıdan Bask yurttaşları, özellikle Bask ve Navarra parlamentolarının çıkardığı düzenlemeler sayesinde bazı farklı sivil ve ekonomik haklara sahip. Ancak resmi kimlik belgeleri açısından durum farklı değil; Basklara verilen kimlik kartları ve pasaportlar İspanyol devleti tarafından düzenleniyor ve ayrı bir ulusal kimlik statüsü taşımıyor.

ETA’nın silahlı mücadeleyi sona erdirmesinin ardından, Bask siyasetinde şiddetin yerini alan demokratik müzakere yöntemi toplumda nasıl karşılandı? Geçmişin tarihsel yüküyle yüzleşme süreci bugün hangi aşamada?

Silahlı mücadelenin sona erdirilmesi kararı ETA tarafından tek taraflı olarak alındı; bu süreç herhangi bir karşılıklı anlaşmaya dayanmıyordu. Ancak bu karar, Bask ülkesinde bağımsızlık yanlısı siyasetin önünü önemli ölçüde açtı. Toplumun geniş kesimleri barış sürecini ve alınan kararları olumlu karşıladı. Bu yeni dönemde EH Bildu ülke genelinde en güçlü siyasi aktörlerden biri haline gelirken, İspanya parlamentosundaki en etkili Bask partisi konumuna da yükseldi. Parlamento aritmetiği nedeniyle Madrid hükümeti çoğunluğu sağlayabilmek için EH Bildu’nun desteğine ihtiyaç duyuyor. Bu durum da Bask halkının taleplerini siyasal alanda daha güçlü biçimde gündeme taşımanın yeni imkanlarını yaratıyor.

***

Pernando Barrena kimdir?

1965 yılında, Navarra Özerk Bölgesi'nin başkenti Pamplona'da doğdu. Siyasete 1984 yılında, henüz 19 yaşındayken Berriozar Belediye Meclisi üyeliğine seçilerek başladı. 1985’te tutuklandı. 1999-2003 yılları arasında Navarra Bölgesel Parlamentosu'nda yer aldı. ETA örgütüyle bağlantılı olduğu iddiasıyla İspanya Yüksek Mahkemesi tarafından kapatılan Bask partileri Herri Batasuna ve Batasuna bünyesinde üst düzey yöneticilik ve parti sözcülüğü yaptı. Bu dönemlerde İspanyol yargısı tarafından iki defa adaylığı engellendi ve siyasi yasaklarla karşılaştı. Polisle çatışmaya dönüşen bir grevi örgütlediği gerekçesiyle 2006’da tutuklandı ve 200 bin euro kefalet karşılığında serbest bırakıldı. 2008’de ise “Yasa dışı bir siyasi partinin faaliyetlerini desteklemek” gerekçesiyle iki yıl tutuklu kaldıktan sonra, 2010’da 50 bin euro karşılığında serbest kaldı. 2025 yılında Navarra Hükümeti, Barrena'nın geçmişte polis işkencesine maruz kaldığını resmi olarak tanımış ve kendisine resmen mağdur statüsü vermiştir. Bask Bölgesi’de liderliğini Arnaldo Otegi’nin yaptığı sol bağımsızlıkçı koalisyonu EH Bildu adına Haziran 2024 seçimlerinde Avrupa Parlamentosu (AP) milletvekili seçilen Barrena, daha önce 2019-2022 yılları arasında da AP'de görev yapmıştı.