İslam dünyasında bilgi ve iktidar

Matbaanın gecikmesi ve bir medeniyetin dönüşümü

• “İslam klasikleri” olarak bildiğimiz setin büyük kısmı, aslında bu dönemde bir avuç editörün elinde şekillenmiş. İmam Gazali, İbn Teymiyye veya İbn Haldun’un eserlerine bugün ulaştığımız baskılarla değil, bu dönemin zihinsel süzgecinden geçmiş halleriyle ulaşırız.

Çeviri ve derleme: Yeni Özgür Politika 

İslam dünyasının matbaayı (özellikle Arap harfli hareketli tipi) neden “geç” benimsediği sorusu, genellikle yanlış bir eksende, “Doğu’nun geri kalmışlığı” üzerinden tartışılır. Oysa bu gecikmenin ardında çok daha sofistike bir bilgi anlayışı var.

1. Geleneğin ağırlığı

İslam ilim geleneği, 8. yüzyıldan beri sema (doğrudan hocadan dinleme) ve icazet (izin) sistemine dayanıyordu. Bilgi, metnin kendisi kadar, onu aktaran silsilenin güvenilirliği ile değerliydi. Matbaa, bu birebir ve kontrollü aktarım zincirine aracısız bir müdahaleydi.

2. Manevi otorite kaygısı

İlk dönemde alimler, matbaanın Kuran-ı Kerim gibi kutsal metinlere saygısızlık edilebilecek bir “düz kopyalama” aracına dönüşmesinden endişelendiler. Onlar için bir kitabın el yazması nüshası, tıpkı bir hat levhası gibi, kendine has bir hürmet ve bereket barındırıyordu.

Kahire’de Bir Zihniyet Devrimi

Matbaanın Arap dünyasında kalıcı olarak kabul görmesi ve bir dönüşüm aracı haline gelmesi, 19. yüzyılda, özellikle Mısır’da (Kahire) gerçekleşti. Bu dönem, bilgi tarihi açısından bir kırılma noktası.

İşte bu dönemde yaşananlar, “Doğu ile Batı” arasındaki ilişkinin en çarpıcı örneklerinden birini sunar:

19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında, yepyeni bir entelektüel tip ortaya çıktı: Tahkikçi Editör. Bu kişiler genellikle, hem geleneksel İslami ilimlerde hem de modern araştırma yöntemlerinde derinleşmiş, çoğu zaman Batılı oryantalistlerle doğrudan temas halinde olan alimlerdi.

Bu “editörler”, Anadolu’dan Hindistan’a, Şam’dan Endülüs’e kadar İslam dünyasının dört bir yanına dağılmış el yazması hazinelerini bir araya getirdi. Her metin basılmadı. Bu editörler, kendi entelektüel gündemleri (genellikle ıslah ve diriliş ideali) doğrultusunda, "klasik" kabul edilecek eserleri seçtiler.

Bu süreçte bazı gelenekler (örneğin geç dönem kelam veya felsefi mistisizm) öne çıkarılırken, diğerleri (örneğin fıkhtaki bazı ihtilaflar veya edebi türler) neredeyse tamamen unutulmaya terk edildi.

Modern İslam Düşüncesinin İnşa Edilmesi

Bu matbaa devriminin sonucu, modern İslam düşüncesinin şekillenmesinde belirleyici oldu:

1. Kanonun icadı

Bugün “İslam klasikleri” olarak bildiğimiz setin büyük kısmı, aslında bu dönemde bir avuç editörün elinde şekillenmiş. İmam Gazali, İbn Teymiyye veya İbn Haldun’un eserlerine bugün ulaştığımız baskılarla değil, bu dönemin zihinsel süzgecinden geçmiş halleriyle ulaşırız.

2. Oryantalist ile âlimin diyaloğu

Bu süreç, Doğulu âlim ile Batılı oryantalist arasındaki ayrımın da bulanıklaştığı bir alan yarattı. Her iki taraf da aynı el yazmalarının peşinde koşuyor, birbirlerinin metotlarından besleniyor ve ortak bir "bilgi nesnesi" (İslami miras) inşa ediyordu.

3. Kimlik ve reform

Sonuçta ortaya çıkan bu matbu miras, Müslüman toplumların kendi kimliklerini, moderniteyle nasıl bir ilişki kuracaklarını belirlemede başvurdukları en temel referans kaynağı haline geldi.

El-Attas’ın teorik düzeyde anlattığı “bilginin İslamileştirilmesi” projesinin, somut tarihsel zeminde yaşandığı alan tam da burası. Matbaa ve editörler, İslam dünyasının entelektüel DNA’sını yeniden kodlamış, unuttukları ile hatırladıkları arasındaki çizgiyi çekmişler.

***

Yukarıda özetlenen matbaa ve İslam klasikleri meselesi, Ahmed El Shamsy'nin Rediscovering the Islamic Classics: How Editors and Print Culture Transformed an Intellectual Tradition (2020) adlı çalışmasına dayanmaktadır. Eser, 2023 yılında Ketebe Yayınları tarafından İslam Klasiklerini Yeniden Keşfetmek: Editörler ve Matbaa Kültürü Bir Entelektüel Geleneği Nasıl Dönüştürdü? başlığıyla Türkçeye kazandırılmış.

Chicago Üniversitesi'nde İslam düşüncesi doçenti olan El Shamsy, bu kitabında 19. yüzyılda matbaanın Arap dünyasında yaygınlaşmasının, İslam entelektüel geleneğini nasıl kökünden dönüştürdüğünü ortaya koyar. Ona göre, hangi klasik eserlerin unutulup hangilerinin kanon haline geleceğine karar veren, genellikle bir avuç editörden (muhakkik) oluşan entelektüel bir ağdır. Bu süreçte Doğulu alimlerle Batılı oryantalistler arasındaki diyalog ve rekabet, modern İslam düşüncesini şekillendiren belirleyici unsurlardan biri olmuştur.

El Shamsy’nin aynı konuda çevrimiçi bir dersini izlemek için: https://www.youtube.com/watch?v=ZZ0DrqqF94U