- Sêxiştî, neredeyse yalnızca İran’ın Horasan eyaletinde yaşayan Kurmancî konuşan Kürtler arasında yaygın. Üç dizeden oluşur; her dize 8 hecedir ve kafiyelidir. Kısa, yoğun anlatımıyla kimi yönleriyle Japon haikusunu andırır.
- Celîlê Celîl, Gulê Şadkam ile birlikte hazırladığı Sêxiştîyên Kurmancî-Xorasan kitabında Horasan’dan 1.701 sêxiştî derledi. İlk iki dize birbiriyle sıkı bağlıdır, üçüncü dize serbesttir ve şiirin asıl ağırlığını taşır.
REWŞAN DENİZ
Kürt sözlü edebiyatında heyranok, dilok, dûrik, beyt, qewl gibi hem folklorik hem de inançsal öğeler içeren, şiir tarzında söylenen çeşitli edebi türler vardır. Son yıllarda yapılan çalışmalarla Kürtler arasında giderek daha fazla tanınmaya başlayan sêxiştî ise bu sözlü edebiyat içerisinde müstesna sayılabilecek bir özelliğe sahiptir.
Neredeyse yalnızca İran’ın Horasan eyaletinde yaşayan ve Kurmancî konuşan Kürtler arasında hâlâ yaygın olan sêxiştî, kendine özgü biçimsel yapısıyla dikkat çeker. Üç dizeden oluşması ve kısa, yoğun bir anlatıma dayanması bakımından kimi yönleriyle Japon haikusunu andırır. Sêxiştî kafiyeli üç dizeden ve her dize de 8 heceden oluşur.
Yaşayan en önemli Kürt folkloristlerden biri olan Celîlê Celîl, sêxiştînin Kürtler arasında tanınmasına Gulê Şadkam ile beraber hazırladıkları ’’Sêxiştîyên Kurmancî-Xorasan’’ kitabı ile önemli bir katkı sundu. Bu eser, Horasan bölgesine ait bin 701 adet sêxiştîden oluşuyor. Sêxiştîlerde, ilk iki dize birbiriyle sıkı sıkıya bağlantılıdır ve üçüncü dize geleneksel olarak serbesttir. Üçüncü dize şarkının içeriğinin ağırlığını ve temel amacını taşır.
Celîlê Celîl’in Horasan yolculuğu
2011 yılında Erivan’dan bir uçakla Tahran’a, oradan da trenle Horasan eyaletinin başkenti Meşhed’e varan Celîlê Celîl, Horasan Kürtlerinden yazar Gulê Şadkam’ın yardımıyla halk arasında dolaşır ve büyük bir heyecanla sêxiştî derler. Celîlê Celîl’in “Sêxiştîyên Kurmancî-Xorasan” kitabının önsözünde aktardığına göre, erken dönemlerde sêxiştîler İran’a giden yabancı araştırmacıların da dikkatini çekmiştir. Sêxiştîlerden ilk bahseden Rus dilbilimci V. İvanov’dur. Vladimir Alekseevich Ivanov, 1927 tarihli “Horasan Kürtçesi Üzerine Notlar” başlıklı makalesinde Horasan Kürtlerinin dilini ve kültürünü belgelemiştir. Ivanov, bu halkın konuşma dilinin Kuzey veya gerçek Kürtçe (Kurmancî) grubuna ait olduğunu ve Mukri lehçesiyle yakın benzerlik gösterdiğini belirtir.
Kürtler arasında ise sêxiştleri ilk kez derleyen kişi, Horasan Kürtlerinden araştırmacı yazar Kelimulla Tewehudî’dir. Tewehudî, 1996’da Meşhed’de yayımladığı Tiranahayê Kurmancî Xorasanê kitabında Horasan’ın farklı bölgelerinden derlediği 202 sêxiştîye yer vermiştir. Horasan Kürtlerinden İsmail Hüseyinpur, Hemid Necefzade ve Kerîm Kurmanc gibi Horasanlı modern şairler de şiirlerini sêxiştî tarzında kaleme almıştır.
Celîlê Celîl, üç dizelik sêxiştîlerin Kürtlerin 11. yüzyıldan başlayarak halk ve ruhani edebiyatında yer aldığına işaret eder. Buna örnek olarak Ezîdî qewl ve beyitlerini, Feqîyê Teyran’ın şiirlerini ve Kürtçe ağıtları gösterir.
Celîllê Celîl’in derlemelerinden birkaçı
Min go terim, te go, mere
Zehmetê me hêçe tere
Ta newîmim xêr û ber e
***
Kirasê te ez bibirim
We qanat kem, pê bifirim
Qismet biwi, te hilgirim
***
Ez gulek wûm, dame te o
Le min meke nazê xwe o
Axir ekim terkê te o
***
Dilê min ê nalenale
Te da henyê xwe desmal e
Şeker dexwem we min tal e
Modern Kürt şairlerinden Horasanlı Kerim Kurmanc’ın iki sêxiştîsi
Ey xwîn û xewna min welat
Hewsa min a ro lê hilat
Bejna xwe min kiriye xelat
***
Me dil spartiye waran
Ne bayek hat ne jî baran
Ne mizgîniyek ji serdaran
