• Yapay zeka teknolojisi insan emeğini görünmez kılarak ilerliyor. Alman sanatçı Hito Steyerl, Mechanical Kurds adlı çalışmasında, Başûrê Kurdistan’daki Domiz Mülteci Kampı’nda yaşayan Rojavalı Kürt mültecilerin teknoloji şirketleri için yürüttüğü veri etiketleme işine odaklanıyor.
  • Hito Steyerl, savaşın yerinden ettiği insanlar bir yandan yapay zekanın gelişimi için çalışırken diğer yandan bu teknolojilerin askeri kullanımının yarattığı tehditlerle karşı karşıya kalmasını gözler önüne seriyor.

TİJDA YAĞMUR

Roma Çağdaş Sanat Müzesi MACRO'da sergilenen Alman sanatçı Hito Steyerl'in Mechanical Kurds adlı çalışması, yapay zeka teknolojisinin arkasında kalan görünmez insan emeğini, savaşın yıkıcı etkilerini ve teknolojik sömürüyü gözler önüne seriyor.

Eserin merkezinde, Başûrê Kurdistan’daki Domiz Mülteci Kampı’nda yaşayan Rojavalı Kürt mültecilerin hikayesi yer alıyor. Bu kişiler, uluslararası teknoloji şirketleri için yapay zeka sistemlerinin eğitilmesinde kullanılan görüntüleri sınıflandırıyorlar. Fotoğraflarda otomobil, bina, insan ve silah gibi nesneleri tek tek işaretleyerek bilgisayarların bu görüntüleri tanımasını sağlıyorlar. Bu işlem, yapay zeka dünyasında veri etiketleme (data annotation) olarak biliniyor. Günümüzde yapay zeka sistemlerinin geliştirilmesi için büyük miktarda insan emeğine ihtiyaç duyuluyor. Ancak bu emeğin arkasındaki çalışanlar çoğu zaman görünmez kalıyor.

Yapay zeka arkasındaki insan emeği

Sanatçı Hito Steyerl, 13 dakikalık video çalışmasında teknolojinin sunduğu ilerleme ve otomasyon söyleminin arkasındaki çelişkilere dikkat çekiyor. Eser, sesli ve renkli, tek kanallı bir HD video ile buna eşlik eden mekansal yerleştirme unsurlarından oluşan bir multimedya sanat çalışması niteliği taşıyor.

Yapay zeka sistemleri dışarıdan bakıldığında kendi kendine çalışan, bağımsız teknolojiler gibi görünse de aslında bu sistemlerin geliştirilmesi için dünyanın farklı bölgelerinde insanlar düşük ücretlerle ve çoğu zaman güvencesiz koşullarda çalışıyor.

Algoritmalar savaşla kesişiyor

Çalışmada özellikle dikkat çeken nokta, bu insanların yalnızca teknolojik üretimin bir parçası olmaları değil, aynı zamanda söz konusu teknolojilerin askeri amaçlarla kullanılmasının yarattığı tehlikelerle de karşı karşıya kalmaları.

Videoda insansız hava araçları ve askeri teknolojilerle bağlantılı sahneler, bu çelişkiyi daha da çarpıcı biçimde ortaya koyuyor. Steyerl, veri etiketleme işi ile askeri görüntü tanıma sistemleri arasındaki ilişkiyi sorgularken, bu teknolojilerin hangi amaçlarla kullanılabileceğine ve sonuçlarına dikkat çekiyor.

Gerçek ile yapay görüntüler iç içe

2025 yılında Jeu de Paume ve New Museum’un isteği üzerine hazırlanan film, belgesel anlatımı ile yapay zeka tarafından üretilmiş sürreal görüntüleri bir araya getiriyor. Kamptaki insanların gerçek yaşamlarından kesitlere zaman zaman yapay zeka tarafından oluşturulmuş sahneler eşlik ediyor. Sentetik bir sesle söylenen halk şarkıları, gerçeküstü hareketler yapan golf arabaları ve bedenleri birbirine karışan dansçılar bu sahneler arasında yer alıyor. Böylece sanatçı, gerçeklik ile yapay olarak üretilen görüntüler arasındaki sınırları sorguluyor.

Neden Mechanical Kurds?

Eserin başlığı, 18. yüzyılda ortaya çıkan ve satranç oynayabildiği iddia edilen "Mechanical Turk" adlı mekanik düzeneğe gönderme yapıyor. İlk bakışta kendi kendine çalışan bir makine gibi görünen bu düzenek aslında içerisinde gizlenmiş bir insan tarafından kontrol ediliyordu.

2000'li yılların başında Amazon da bu ismi, internet üzerinden insanlara küçük ve tekrara dayalı işler yaptırılmasını sağlayan bir platform için kullandı. Steyerl, bu tarihsel örnek üzerinden günümüz yapay zeka teknolojilerine dikkat çekiyor: Dışarıdan otomatik ve bağımsız görünen sistemlerin arkasında hâlâ insan emeği bulunuyor.

Andrea Wolf'un arkadaşı

Hito Steyerl'in çalışmaları sömürgecilik sonrası, feminizm ve küreselleşme gibi toplumsal meseleleri ele alıyor. Steyerl, kısa filmi November'da, 1980'lerde Super 8 kamerayla çektiği feminist bir dövüş sanatları filminin görüntülerini kullandı. Filmde, en yakın arkadaşı Andrea Wolf bir dövüşçü rolünde oynuyordu. Wolf, 1990'larda PKK'ye katıldı, 1998'de katledildi ve cenazesi toplu bir mezara gömüldü.