Temsil sunuluyor ama devlet içinde

• Son haftalarda yaşanan birkaç önemli gelişme, QSD-Şam entegrasyon mutabakatının yönünü, uygulama süreci hâlâ kademeli ve eksik olsa da çok daha net hale getirdi.
• Anlaşmanın genel hatları, artık görünür hale geldi; Kürtler, nüfuz, mevki ve kültürel tanınma kazanıyor ama bunu Suriye devleti içinde paralel bir yapı oluşturmadan sağlıyor.

Şam ile anlaşma kapsamında QSD veya bağlantılı aktörlerin elde edeceği herhangi bir yetki, bağımsız bir siyasi veya idari düzen üzerinden değil, Suriye hükümeti kurumları içinde kullanılan bir yetki olarak çerçeveleniyor. Şimdilik görünen ana ilke budur.

Bu durumun, QSD bağlantılı yetkililerin resmi devlet kurumlarına geçişinin artmasında açıkça görüldüğünü belirten The National Context, konuyla ilgili haber-yorumunda, şunları belirtti: QSD tarafı Hesekê Valiliğini güvence altına aldı, QSD Genel Komutanlık üyelerinden Sîpan Hemo'nun atanmasıyla Suriye Savunma Bakanı Yardımcılığı pozisyonunu elde etti ve muhtemelen Dışişleri Bakanı Yardımcılığı gibi diğer devlet kurumlarında ek pozisyonlar alması bekleniyor. Model nettir: Temsil sunuluyor, ancak yalnızca Suriye hükümeti yapısı içinde.

Bu aynı zamanda daha geniş bir şablonun başlangıcı gibi görünüyor. Suriye hükümetinin bu dosyada (Washington baskısının ötesinde) gösterdiği bazı hoşgörünün olası bir nedeni, bu düzenlemeyi Dürziler için de bir entegrasyon modeli olarak görmesidir. Bu anlamda, üzerinde çalışılan şey izole bir vaka değil, savaş sonrası azınlık entegrasyonuna yönelik daha geniş bir devlet yaklaşımının ana hatlarıdır.

Temel dosyaların akıbeti

Asıl işaretler, atamalar veya sembolizmde değil, temel egemenlik dosyalarının akıbetindedir. Îlham Ehmed, yakın zamanda verdiği demeçte, kalan petrol sahalarının, Sêmalka dahil sınır geçişlerinin ve Qamişlo Havalimanı'nın tamamının merkezi hükümet kontrolüne geçeceğini belirtti. Bu, yalnızca idari yetki değil, fiziksel kontrol anlamına da geliyor. Tarif ettiği modelde, bölgeden kişiler bu kurumlara dâhil edilebilir, ancak devlet tarafından yönetilen bir yapı içinde memur ve çalışan olarak. Yani yerliler varlıklarını sürdürebilir fakat yetkinin kendisi Şam'a ait olur. Suriye hükümeti, resmi haber ajansı SANA'nın bildirdiğine göre; Qamişlo Havalimanı'na kendi İçişleri Bakanlığı personelini konuşlandırdı bile.

Sınır, petrol ve havalimanı

Bu ayrım, hayati önem taşır. Eğer havalimanı, petrol sahaları ve sınır geçişleri fiziksel olarak Suriye hükümeti tarafından kontrol ediliyorsa ayrı bir özerklik yapısının temeli büyük ölçüde ortadan kalkmış demektir. Geriye kalan, Suriye devleti içinde yerel nüfuz ve temsil olur; kendi egemenlik kaldıraçlarına sahip ayrı bir bölge değil. Soru, artık QSD'nin nüfuzunu koruyup koruyamayacağı değildir, muhtemelen koruyacaktır. Asıl soru, ayrı bir egemen yapıya sahip olup olmayacağıdır. Sınır, petrol ve havalimanı üzerindeki kontrol, cevabın giderek “hayır” olduğunu gösteriyor.

Kürtçe ve eğitim meselesi

Eğitim dosyası da aynı yöne işaret ediyor. Suriye Milli Eğitim Bakanlığının son adımları, Kürtçenin okul dersi olacağını, ancak eğitim-öğretim dili olmayacağını gösteriyor. Bu ayrım önemlidir. Söz konusu genelge, eğitim aşamalarında Kürtçe dil dersi müfredatının hazırlanmasına özel atıfta bulunuyor; müfredatın genelinin Kürtçe öğretilmesine değil. Ortaya çıkan model, bu bölgelerdeki öğrencilerin Suriye'nin geri kalanı gibi Arapça eğitim almaya devam etmesi, tüm sınıflarda ise Kürtçenin ek bir ders olarak alınması yönündedir. Bu, QSD'nin arzuladığı geniş kapsamlı Kürtçe eğitim yapısından çok uzaktır; Kürtçenin ayrı bir eğitim düzeninden ziyade Suriye devlet sistemi içinde tanınmasına işaret ediyor.

Ana parçaya tam entegre

Diğer gelişmeler de daha derin entegrasyona işaret ediyor. Hesekê ile Suriye'nin geri kalanı arasındaki bazı yollar kademeli olarak yeniden açıldı, Qamişlo civarında benzer adımlar bekleniyor. Belirsiz olan, bu rotaları kimin kontrol edeceği ve sakinlerin eskiden bölgenin ayrı idari statüsünü yansıtan kısıtlamalar ve izin gereklilikleriyle hâlâ karşılaşıp karşılaşmayacağıdır. Eğer bu engeller de kalkarsa bu bölgelerin Suriye'nin ana parçasına tam olarak yeniden entegre edildiğinin ve tek bir devlet çerçevesi altında serbest dolaşımın döndüğünün önemli bir başka işareti olur.

Paralel egemenlik yok

Aynı model, sembolik ve kurumsal alanda da görülüyor. Entegrasyon ilerledikçe, Hesekê'deki resmi binalarda Arapça-Kürtçe çift dilli tabelalar giderek artıyor. Kobanê'de, belediye ve hükümet binalarında artık resmi olarak onaylanan ve gösterilen isim 'Ayn el-Arab' değil, Kobanê'dir. Bunlar önemli kültürel ve sembolik tavizlerdir. Devlet, Kürt kimlik işaretlerinin bir kısmını yeni düzene dahil etmeye istekli olduğunu gösteriyor ama bunlar tanınmadı, paralel egemenlik işaretleri değil.

Askeri güçlerin durumu

Güvenlik dosyası daha karmaşıktır fakat yönü benzer görünüyor. Kürt güvenlik yapıları, Kürt bölgelerinde muhtemelen devam edecektir, ancak bağımsız bir aparat olarak değil, Suriye devletine entegre edilmiş güçler olarak. Bir bütün olarak ele alındığında, seyir çok daha netleşiyor. QSD, basitçe ortadan kalkmıyor fakat bağımsız bir otoriteden Suriye devleti içinde faaliyet gösteren bir bloka dönüşüyor. Kürt aktörler mevki, kültürel tanınma ve bazı yerel roller kazanıyor, ancak inşa edilen yapı, Şam'ın yanında var olan özerk bir varlığa işaret etmiyor. Hâlâ çözülmemiş önemli bir soru grubu vardır: Tutuklamaları kim kontrol edecek, mahkemeler Suriye yargı sistemine mi katılacak ve sahada komuta zinciri nihai olarak nasıl tanımlanacak? Bu konular, entegrasyonun gerçekten ne kadar derin olacağını belirleyecektir.

Yerinden edilenlerin dönüşü

Başka önemli bir gelişme, Hesekê'den Efrîn'e yerinden edilmiş sakinlerin dönüşünün başlamasıdır. İlk grup, yaklaşık 400 aile önceki gün dönüşe başladı, daha fazlasının takip etmesi bekleniyor. Kürtler için bu son derece semboliktir. Doğdukları bölgelerden koparılmış aileler, nihayet evlerine dönüyor. Bu, ortaya çıkan uzlaşının daha geniş mantığına da uyuyor. Kürt kültürel ve dil hakları, giderek Suriye devlet çerçevesine emilirken, yerinden edilmiş Kürtlerin Efrîn gibi yerlere dönüşü, savaş dönemi Kürt nüfus yoğunluğunu Hesekê'de azaltıyor ve onları orijinal yerleşimlerine geri yayıyor. Bu, Suriye'deki Kürt varlığını azaltmıyor fakat toprak temelli, yoğunlaşmış ayrı bir varlığın fikrini sürdürmeyi zorlaştırır.

Kademeli devlet emilimi

Genel seyir, farklı bir isim altında korunmuş sert özerklik değildir. Kademeli devlet emilimidir. Kürt aktörler, hâlâ nüfuz sahibi olabilir, bazı alanlarda anlamlı nüfuz bile, ancak egemenliğin belirleyici kaldıraçları Şam'a dönüyor. Sınır, petrol ve havalimanı, hikâyenin kalbidir. Bunlar merkezi devlet kontrolüne döndüğünde geriye kalan, klasik anlamda özerklik değil, Suriye devleti içindeki Kürt katılımıdır.

Bunlar, Suriye'nin standartları ve tarihi bağlamında Kürtler için emsalsiz kazanımlardır; son dönemdeki toprak kayıpları tersini düşündürse bile. Bir bakıma, QSD'nin başlangıçtaki yüksek beklentileri kendisine fayda sağladı: Bu kadar geniş bir toprağı kontrol etmemiş olsaydı, kayıplarının boyutu bu kadar dramatik olmazdı ve şimdi elde ettiği kazanımları çıkarmak için kaldıraç da mevcut olmazdı. QSD'nin kazandığı, bağlam içinde önemlidir; bir zamanlar hayal ettiğinden çok uzak olsa da. HESEKÊ