• Üst gelir gruplarını ve yabancı sermayeyi kent merkezine çekerken yalnızca yoksulları değil, orta sınıfı da kentin çeperlerine itiyor.
  • Afet gerekçesiyle kentsel dönüşüm meşrulaştırılıyor. Deprem tehdidi, bugün gerçekleştirilen inşaatları meşrulaştırmanın temel aracı haline getirildi.
  • Bakanlık, depremi gerekçe göstererek kıymetli arazileri rezerv alan ilan ediyor ve yapılaşmaya açıyor. Bu süreç  sermaye gruplarına ve müteahhitlere hizmet ediyor.
  • Kıyılar, tarım alanları, ormanlar ve su havzaları büyük altyapı ve ulaşım projeleriyle tahrip ediliyor. Üstelik bu süreç bakanlıklar eliyle, kamu kontrolünde gerçekleştiriliyor.
  • Bu, iklimin değil, mevcut sistemin krizi. Bugün yaşananlar gelişme değil, kontrolsüz büyüme. İstanbul’da artık her şey sınırına ulaşmış durumda.

ERDOĞAN ALAYUMAT/İSTANBUL

İstanbul'da son dönemde yaşanan sel felaketleri, yoğun yağışların ötesinde kentin yıllardır sürdürülen kentleşme politikalarıyla nasıl kırılgan hale getirildiğini bir kez daha gözler önüne serdi. Dere yataklarının yapılaşmaya açılması, su havzalarının ve ormanların tahrip edilmesi, geçirgen toprak alanlarının betonla kaplanması ve altyapı yetersizlikleri, iklim krizinin etkilerini ağırlaştırırken kentin afetlere karşı direncini de zayıflatıyor. Bir yandan mega projeler ve kentsel dönüşüm uygulamalarıyla yapılaşma hız kesmeden sürerken diğer yandan barınma, su, gıda, ulaşım ve sağlıklı çevrede yaşama gibi temel haklara erişim giderek zorlaşıyor.

Şehir plancısı ve İstanbul Üniversitesi Kentleşme ve Çevre Sorunları Anabilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Pelin Pınar Giritlioğlu ile kentleşme politikalarını, rant odaklı mega projeleri, kentsel dönüşümün toplumsal sonuçlarını ve ekolojik tahribatı konuştuk.

İstanbul'un bugünkü kentleşme modelini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Bugünkü kentleşme modeli, doğrudan yıkıp yeniden yapmaya dayanan ve planlardan bağımsız ilerleyen bir model. İstanbul'un kentleşme politikalarının, 2009’da onaylanan üst ölçekli plan doğrultusunda şekillenmesi gerekirken, o tarihten bu yana parçacıl ve noktasal projeler üzerinden ilerleyen bir anlayış hakim. Afet gerekçesiyle kentsel dönüşüm meşrulaştırılıyor. Deprem tehdidi, bugün gerçekleştirilen inşaatları meşrulaştırmanın temel aracı haline getirildi. Kentsel Dönüşüm Kanunu'yla getirilen rezerv alan ve riskli alan gibi kavramların yeterli tanımları ve kriterleri yok. Bakanlık, depremi gerekçe göstererek kıymetli arazileri rezerv alan ilan ediyor ve yapılaşmaya açıyor. Bu süreç kamu yararından çok sermaye gruplarına ve müteahhitlere hizmet ediyor. Oysa kentleşme politikalarının Anayasa'da tanımlanan sosyal devlet ve hukuk devleti anlayışı doğrultusunda yürütülmesi gerekiyor. Ancak bu anlayış hayata geçirilmiyor. Bugün hâlâ bir sosyal konut politikası yok.

Son yıllarda hayata geçirilen büyük projelerin kentlerdeki yaşam kalitesini artırdığı iddia ediliyor. Yapılaşmanın artması, kent gelişimiyle eşdeğer mi görülüyor?

Tam tersine, bu projeler kentte yaşam kalitesini düşürüyor. Yaşam kalitesinin temel koşulları; barınma, su ve gıda hakkının güvence altında olması, kamusal hizmetlere eşit erişim ve sağlıklı bir çevrede yaşama imkanıdır. Ancak mega projeler bu hakları gasp ediyor. Kanal İstanbul tarım alanlarını, meraları ve su havzalarını; Kuzey Demiryolu Geçişi ise Ömerli ve Büyükçekmece su havzalarını tehdit ediyor. Ömerli Havzası'nda organize sanayi bölgesi kurulması da su hakkımızı tehlikeye atıyor. Tarım alanlarının yok edilmesi gıda hakkını, yoğun yapılaşma ise sağlıklı çevrede yaşama hakkını zedeliyor.

Betonlaşmayla geçirgen toprak alanları azalıyor, kentsel ısı adaları oluşuyor ve sellerin etkisi ağırlaşıyor. Nüfus artışı da eğitim ve sağlık hizmetleri üzerindeki yükü büyütüyor. 2009 planında İstanbul için 2030’a kadar 16 milyon nüfus öngörülürken bugün nüfus 20-21 milyona ulaştı. Dolayısıyla 16 milyon kişiye göre planlanan hizmetlerden çok daha fazla insan yararlanmaya çalışıyor. Bütün bunlar kentte yaşam kalitesini düşürüyor.

Dere yataklarının kapatılması, su havzalarının yapılaşmaya açılması ve doğal alanların ortadan kaldırılması kentin ekolojik dengesini nasıl etkiliyor?

Artık yaşananları yalnızca plansızlıkla açıklayamayız. 1980'lerde imar aflarıyla dere yataklarına yapılar inşa edilirken bugün benzer uygulamalar yasal ve planlı biçimde yürütülüyor. Ancak bir şeyin planlı ve yasal olması, bilimsel ve meşru olduğu anlamına gelmiyor. Kıyılar, tarım alanları, ormanlar ve su havzaları büyük altyapı ve ulaşım projeleriyle tahrip ediliyor. Üstelik bu süreç bakanlıklar eliyle, kamu kontrolünde gerçekleştiriliyor. Sermayenin ve müteahhitlerin çıkarlarına hizmet eden bu düzen, kent halkının sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkını ortadan kaldırıyor.

Yeşil alanların azalması, toprağın betonla kaplanması ve doğal su geçirgenliğinin ortadan kalkması kentin iklim krizine karşı direncini nasıl etkiliyor?

Kentleşme politikaları İstanbul'u giderek daha dayanıksız hale getiriyor. Bu, iklimin değil, mevcut sistemin krizi. Doğa intikam almıyor, kendisine ait olanı geri alıyor. Yapmamız gereken doğayla inatlaşmak yerine ona saygılı bir gelişim modeli benimsemek. Bugün yaşananlar gelişme değil, kontrolsüz büyüme. İstanbul'un nüfusunun artık artmaması, aksine başka bölgelere yönlendirilmesi gerekiyor. Bunun için kent dışında yeni yaşam alanları oluşturulmalı; iş, eğitim ve sağlık hizmetleri de bu bölgelerde sağlanmalı. Yatırımları ve nüfusu İstanbul'a yığmak yerine ülkenin farklı bölgelerine dağıtmalıyız.

İstanbul'u büyütmeye devam ederek, 2-2,5 milyon kişiyi daha bu kente yığarak çözüm arayamayız. Artık yatırımları ve yeni yaşam alanlarını başka bölgelere yönlendirmek gerekiyor. İstanbul bardağın taştığı noktada. Bu kentte artık her şey sınırına ulaşmış durumda.

Kent planlamasında kamusal ihtiyaçlar mı, ekonomik çıkarlar mı belirleyici?

Burada ekonomik çıkarların kamusal ihtiyaçların önüne geçtiğini görüyoruz. Eğer kent planlamasında kamusal ihtiyaçlar öncelikli olsaydı bugün çok daha fazla yeşil alanımız, afet toplanma ve geçici barınma alanlarımız olurdu. Yollarımız bile yetersiz. Mega projeler kapsamında çok büyük yollar yapılıyor ama kent içinde kullanabileceğimiz yollar yok. Daracık sokaklar üzerinde yükselen kentsel dönüşüm projeleriyle karşı karşıyayız. Bütün bunların ekonomik çıkarlar uğruna yapıldığını biliyoruz. Örneğin hâlâ sosyal konut politikamız yok. Kamu bu konuda görevini yerine getirmiyor, oysa yasalar buna olanak tanıyor. Belediye Kanunu'nun 69’uncu maddesi belediyelere kiralık konut yapma imkanı veriyor. Belediyeler, bakanlıklar bu konutları yapabilir, kooperatifleri devreye sokabilir. Ancak bunlar hayata geçirilmiyor. Çünkü kooperatif sistemi dayanışmayı ve ortak ihtiyaçları esas alan, kâr amacı gütmeyen bir sistem. Bu nedenle kamu bugün bu seçeneklere yeterince ilgi göstermiyor.

İstanbul'un bu nüfus artışına hazırlıksız kalmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?

Altyapının yetersizliği, geçtiğimiz günlerde yaşanan sel felaketiyle bir kez daha ortaya çıktı. Cendere Vadisi gibi ekolojik koridorları devasa yapılaşmaya açtık; üzerine AVM'ler, konutlar, plazalar, hastaneler ve üniversiteler inşa ettik. Hatta bu aks üzerindeki iki üniversitenin yapı kayıt belgesi bulunuyor.

Yol altyapısı geliştirilmeden aynı yollar üzerinde yeni binalar yükseliyor. Beş metrelik yolların üzerine 15 katlı yapılar inşa ediliyor. Dere ıslahı adı altında derelere yaklaşma mesafesinin 10 metreye kadar düşürülmesi de bu anlayışın bir sonucu.

1990'larda Maslak yapılaşmaya açılırken bir gazete, “Maslak'ta herkes aynı anda sifon çekse ne olur” diye sormuştu. Altyapısı olmayan bir bölgede yoğun yapılaşmanın yaratacağı sorunlara dikkat çekiyordu. Bugün de İstanbul'un birçok bölgesinde İSKİ'nin hizmet veremediği alanlar var. Buna rağmen altyapıyı geliştirmeden inşaat yapmayı sürdürüyoruz. Üstelik çözüm olarak yalnızca yıkıp yeniden yapmayı konuşuyoruz. Güçlendirme seçeneğini ise yeterince gündeme almıyoruz.

Depreme hazırlık yalnızca binaları güçlendirmekle mümkün mü?

1999 depreminden sonra hazırlanan 2002 tarihli JICA Raporu ve 2003 İstanbul Deprem Master Planı'yla afet toplanma alanları, acil ulaşım ve tahliye yolları belirlendi. Ancak bu kararlar imar planlarına işlenmedi, alanlar zamanla el değiştirdi ve sermayeye devredildi. Zorlu Center, Cevahir AVM, Mecidiyeköy Likör Fabrikası ve Etiler Polis Okulu arazisi bu alanlardan bazılarıydı. 2023 depremlerinde yolların ve alternatif güzergahların yetersizliği nedeniyle kentlere yardım ulaştırılamadı. Buna rağmen aynı planlar, aynı kat yükseklikleriyle yeniden yürürlüğe konuldu. Acil ulaşım yolları ve toplanma alanları konusunda hiçbir ders çıkarılmadı. Hatay Havalimanı'nın da aynı yere yeniden yapılacağı açıklandı. Oysa alanın bataklık olduğu ve Amik Ovası'na havalimanı yapılamayacağı yönünde bilirkişi raporları ve bilimsel çalışmalar bulunuyordu.

Hatay Havalimanı hafif bir yağmur yağdığında bile suya gömülen bir yer...

Ovanın üzerine havalimanı yaparsanız sonuç böyle olur. “Başka yer yok, burayı yapıyoruz” diyerek aynı yerde yeniden inşa etmeye karar verdiler. Bu kadar büyük depremler yaşamamıza rağmen aynı anlayışla yapılaşmaya devam ediyoruz. Yalnızca bina bazında yenileme yapılıyor, kentin geri kalanına bakılmıyor. Kimse “Evim güvenli ama sokağa çıktığımda yol sağlam mı, buradan tahliye olabilir miyim, altyapı ve elektrik sistemi ne durumda” diye sorgulamıyor. Neden? Çünkü herkes bu düzenin bir parçası olmuş, rantın peşinde koşuyor.

Kentsel dönüşümle mahallelerin dokusu değişirken dar gelirli kesimler kent merkezlerinden uzaklaştırılıyor. Dönüşüm projeleri kimin yararını gözetiyor?

Kentsel dönüşüm politikamız, ekonomik sınıfları toprak üzerinde yeniden paylaştırma girişimidir. Üst gelir gruplarını ve yabancı sermayeyi kent merkezine çekerken yalnızca yoksulları değil, orta sınıfı da kentin çeperlerine itiyor. Bir zamanlar emekli tazminatıyla ev sahibi olabilen insanlar, dönüşüm başladığında yeni konutların ek maliyetlerini karşılayamıyor. Değişen çevreye uyum sağlayamıyor, aidiyet duygularını yitiriyor ve daha sözleşme aşamasında haklarını devrederek mahallelerinden ayrılmak zorunda kalıyor. Bu süreçte müteahhitler ve üst gelir grupları eski değerler üzerinden insanların evlerini alarak büyük kazançlar elde ediyor. Kentsel dönüşüm, 40 yıllık komşuları bile birbirine düşüren, insani değerlerin aşındığı bir yapıya dönüştü.

Kanal İstanbul, 3. Köprü ve 3. Havalimanı gibi projelerle İstanbul'un Kuzey Ormanları'na ve su havzalarına doğru genişlemesinin ekolojik ve demografik sonuçları neler olacak?

2009 planı, İstanbul'un kuzeye doğru büyütülmemesini, Kuzey Ormanları'nın, su havzalarının ve meraların korunmasını öngörüyordu. Ancak biz tam tersini yaptık. Kanal İstanbul, 3. Havalimanı, 3. Köprü, Kuzey Marmara Otoyolu ve şimdi de Kuzey Demiryolu Geçişi projeleriyle bu hassas ekolojik alanları tahrip ediyoruz. Ormanlar benzin istasyonları, konaklama tesisleri, siteler ve üniversiteler için parça parça tahsis ediliyor. Oysa Kuzey Ormanları, Avrupa'da acil korunması gereken 100 orman arasında yer alıyor.

***

Kapılar kapatıldı

Meslek odaları 10-15 yıldır planlama süreçlerinin dışında bırakılıyor. Eskiden belediyeler planları görüş almak üzere meslek odalarına gönderir, itiraz ve dava süreçleri işletilebilirdi. Bugün ise bu kapılar kapatılmış durumda. Dava açmak bile neredeyse imkansız, dava ve bilirkişi masrafları 5 milyon lirayı buluyor. Halk da planlama süreçlerine dahil edilmiyor. Yalnızca büyük projeleri meşrulaştırmak gerektiğinde referandum söylemleriyle hatırlanıyor. Kentsel dönüşümdeki katılım toplantıları ise halkın ihtiyaçlarını belirlemek yerine “Bire kaç alacaksın, iki mi üç mü” pazarlıklarına dönüşmüş durumda. Akkuyu Nükleer Santrali ve Fikirtepe örneklerinde olduğu gibi halk, istihdam ve rant vaatleriyle yönlendiriliyor.

***

Nasıl bir kent modeli?

Yapılması gereken, doğayı, insanı ve tüm canlıları refah içinde yaşatacak kamusal bir modeli hayata geçirmek. Bu mümkün ancak ciddi bir siyasi irade gerekiyor. Öncelikle barınma sorununu sosyal devlet anlayışıyla ele almalı, sosyal kiralık konut ve kooperatif modellerini yaygınlaştırmalıyız. Maltepe Belediyesi'nin başlattığı sosyal kiralık konut modeli bu açıdan önemli bir örnek. Kıyıları dolduran, doğayla inatlaşan projelerden vazgeçmeli ve herkesin kıyılara kesintisiz erişimini sağlamalıyız. Yapılaşmış alanlar yerine halkın rahatlıkla ulaşabileceği gerçek yeşil alanlar oluşturmalıyız. Şehir hastanelerini kent dışına taşımak yerine sağlık ve eğitim hizmetlerini insanların yürüme mesafesinde erişebileceği biçimde planlamalıyız. Bütün bu süreci rantı değil, kamusal yararı önceleyen bir anlayışla yeniden kurgulamamız gerekiyor.