YJŞ Komutanlarından Axîn Întîkam ile onu dönüştüren sarsıcı anları ve büyük iç çekmelerini konuştuk
- Annem babama, 'Gidiyorsan git, seni yolundan alıkoymam. Karar senin. Ama gitmeden önce halk eşini, çocuklarını DAİŞ'in elinde bıraktı demesin diye beni öldür, öyle git' dedi. Hepimiz annemle bir olduk. Ne toprağımızı ne de annemizi terk etmeyeceğiz dedik. O gün bende şöyle bir duygu oluştu: Bu topraklar aslında annemizdir.
- Beni en çok etkileyen durum, DAİŞ'in elinden kurtardığımız kadınların tekrar geri dönüşleridir. Ben onları suçlamıyorum. Anlam gücünü kendinde oluşturmadı mı her şeyi yapabilir. Diyorlar ya: Eğer bu yaşamı anlayamazsan, bu yaşamı yaşayamazsın. Eğer anlam veremezsen yaşayamazsın. Benim için en zor olanlardan biri de buydu.
GÜLCAN DERELİ/ŞENGAL GÜNCESİ
"Eğer bir ölüm olacaksa, onurlu ve kendi toprağımızda olsun istedim. Bu duyguyla katıldığımda Axîn adını aldım. Hem toprak, hem ana. Ülke dedikleri de budur. İntikamını almak için soyadımı Întîkam yaptım. Söz vermek benim için her şeydir. Bu, genel olarak Êzîdîlerde de vardır. Gerçek Êzîdî, söz verdiyse başı gitse de sözünden dönmez. Benim için de böyledir."
YJŞ Komutanı Axîn Întîkam
Axîn, henüz Axîn değilken Şengal'de kendi halinde yaşayan bir çocuktu. Tarihin kara sayfaları kapılarını 73. kez çaldığında onun da Axîn (hem toprak hem ana hem de iç çekme) olma yolculuğu başlamış oldu. Küçük bir çocuktan bir komutana dönüş hikayesi, bu sayısız iç çekmenin sonunda gerçekleşir. 1999 yılında Şengal'in Boruk köyünde dünyaya gelir. 2014 yılında DAİŞ Şengal'in kapısına dayandığında daha 15 yaşında bir çocuktur... Tanıklıkları, sorgulamaları, yeni bir ufku keşfetmesi onu Axîn Întîkam'a dönüştürür. Kendisini yeniden kurar... Büyük dönüşler ancak büyük iç çekmelerle olur. Axîn'de de öyle olur, ruhundaki büyük sarsıntılar onu yeni bir insanı doğurmaya iter ve kendini yeniden doğurur. İşte böyle büyük bir iç çekmenin sonucu bir Êzîdî komutan olur, kara sayfalara bir çizik atar iç çeken halkı için... Şengal'de onunla buluşup bu sarsıcı dönüşümü kendisinden dinledim.
Kendi halinde yaşarken…
Axîn'e ferman öncesi hayatını soruyorum. Axîn, "Dahola köyünde, yurtsever bir ailede büyüdüm. 2014'e kadar köydeydik. Ailem herkes gibi kendi halinde, tarımla uğraşıyordu. Babam daha çok dış işlerle ilgilendiği için bizi daha çok annem büyüttü" diyor. Bu rutini bozan sarsıntının ayak sesleri yaklaşıyordur. Axîn, ferman öncesi saldırı işaretlerinin arttığını anlatıyor: "2014 fermanından önce, ocak ayında saldırı olacağı konuşuluyordu. DAİŞ, saldırıya psikolojik savaşla başlamıştı."
Halkı korku esir aldı
Dijital medya yoluyla korku pompalanıyor ve DAİŞ işgal edileceği bölgeleri boşalttırmak için bunu bir yöntem olarak kullanıyordu. DAİŞ basit ama etkili bir yöntem kullanıyordu. Tıpkı çocukları öcü gelecek diye korkutma gibi herkesi tahmin edilemeyen bir kötülüğün gelmekte olduğuna ikna ediyordu. Böylece koca şehirler, hiçbir direniş göstermeden ya teslim oluyor ya da boşaltılıyordu. Axîn'in anlatımları bunu teyit ediyor: "Fermandan önce halkta büyük bir korku vardı. Musul ve Ninova'ya yapılan saldırılardan sonra oradaki Şiiler, Şengal'in etrafındaki köylere geldi. Birçoğu Êzîdî evlerinde kaldı. Katliamdan kaçıp gelen bu insanlarla birlikte yaşıyorduk. Êzîdî toplumunda ayrımcılık yoktur. Dar günde kapısını herkese açar. Ferman, Şengal sınırına ulaştığında da biz ve onlar aynı aile gibi birlikte dağa geçtik. 3 Ağustos'tan bir hafta önce Beacê hattına saldırdılar. Siba, Tilêzer ve Girzerik'e yönelik saldırılardan sonra saldırı her yere yayıldı. O özel savaş ve yaratılan korku halkı esir aldı."
Kuzey hattı erken tedbir aldı
Axîn daha Axîn olmadan önce ilk saldırı anlarını şöyle anlatıyor: "Saldırıdan bir iki ay önce gençler hendek kazıp nöbet tutuyor, köyü olası bir tehlikeye karşı korumaya çalışıyordu. Ama saldırılar tahminlerimizin çok ötesindeydi. Köye gireceklerdi, Rabia hattını da almışlardı. Fermana bakıldığında, Kuzey hattında DAİŞ'in eline çok az kişi geçti. Çünkü saldırılar önce Güney hattından yapıldı. Ferman sırasında bir anda 'Peşmerge ve Irak askerleri gitmiş, hiç askeri güç kalmamış' dediler. Peşmergelerden geriye kalan silahları aldık. Buradakiler de erkenden tedbir alıp dağa yetişti. Biz de her aile gibi dağa geçtik."
Dönüşüm anları
Axîn ve ailesinin dağa geçiş hikayesi, Axîn'in Axîn olma hikayesi olur. İşte dönüşüm burada başlar. Burdaki karşılaşma onun yeni ufku keşfetmesine vesile olur. Axîn, anlatıyor: "Dağa geçtiğimizde henüz örgütü tanımıyorduk. Apocu Hareketi, PKK adında bir hareketin olduğunu isim olarak bile duymamıştık. Orada tanıdık. Arkadaşlar, Başûr ile Rojava arasında bir koridor açtı. Güneyden gelen halkın hepsi yanımızdan geçiyordu. Bir süre sonra biz de Serdeşt'e geçtik. O süreçte babam birçok aileyi geçirdi. Bizi neyin beklediğini bilmiyorduk. DAİŞ yolumuzu her kestiğinde birkaç aileyle birlikte dağa kaçıyorduk. Yaklaştıklarında kendimizi nasıl öldüreceğimizin yolunu arıyorduk. Tek yolumuz buydu. Silah almıştık, nöbet tutuyorduk. Hepimiz çocuktuk. Yanımızda bir iki aile daha vardı. Kendi nöbetimizi tutup savunmamızı yapıyorduk. Çünkü kimseyi tanımıyorduk. Bu şekilde bir, iki ay kaldık."
'Toprağımız annemizdir'
Axîn'in iç çekmeleri artar. Tanık olduğu hikayeler onda sarsıntılara yol açar. Dağda bir ışık görmüş ancak henüz anlamını keşfedememiştir. Daha çocuktur, bir şey onu kendine çekiyor ama manasını tam anlayamıyordur. O anlar da gelecektir. Axîn anlatıyor: "Bazıları çocuklarını, annelerini, yaşlılarını evde bırakıp kaçmıştı. Korkuyla kim nereye gittiğini bilmiyordu. Herkes kendi canını kurtarma derdindeydi. Kadınların esir alınıp işkence gördüğü, tecavüze uğradığı, katledildiği anlatılıyordu. Bunları duydukça korkumuz da büyüyordu. Olanları duyunca öfkem daha da arttı. Silahlarımızı sadece DAİŞ'in eline geçmemek için kaldırmıştık. Gelenler bize, 'Burada ne arıyorsunuz? DAİŞ sizi öldürmese bile açlıktan, susuzluktan ölürsünüz. Siz de gelin, birlikte Başûr'a ya da başka bir yere geçelim' diyordu. Babamı da çıkmamız için ikna etmeye çalıştılar. Annem babama, 'Gidiyorsan git, seni yolundan alıkoymam. Karar senin. Ama gitmeden önce halk eşini, çocuklarını DAİŞ'in elinde bıraktı demesin diye beni öldür, öyle git' dedi. Hepimiz annemle bir olduk. Ne toprağımızı ne de annemizi terk etmeyeceğiz dedik. O gün bende şöyle bir duygu oluştu: Bu topraklar aslında annemizdir. Annem de toprağa öyle bağlıydı. Bugün onurlu yaşıyorsak, bu annemin tavrındandır. Cesareti ondan aldık. Gerçek yurtseverliği, toprağa bağlılığı ondan öğrendik."
Seîd'in büyük etkisi
Axîn, Şengal Dağı'nda yeni bir insanla tanışır. Onu şimdi ismini aldığı kişi olmasına işte bu yeni insanlar vesile olur. Axîn, anlatıyor: "Bir iki ay sonra Şehîd Seîd yanımıza geldi. O, arkadaşları tanıyordu. Seîd hevalin yoluyla arkadaşları tanıdık. Oradaki yiyecek içecek dağıtımında olan Egît heval ve Netewî heval şahsında örgütü tanıdık. Allah'tan isteseydik böyle bir şeyin önümüze geleceğini hiç düşünemezdik. Belirsiz bir ölümün içinde böylesi büyük bir yaşamı görmek bize umut olmuştu. Seîd heval, Şengal'de büyük bir rol oynadı. Bize toprağımızı ve kendimizi savunmayı öğretti. Aileleri savunmak için dağın güvenli yerine götürüyordu. Seîd arkadaş uzaktan akrabamız, dayımız oluyordu. 'Sizi Serdeşt'e götüreceğiz' dedi. O kadar halkı Serdeşt'te korudu. Benim için örgüt, yaşamdan da ötedir. En değerli, en onurlu olandır. Bir kadın olarak içinde onurluca yaşayabilmektir."
Aradığı şeyi bulur
Fermandan kısa süre sonra 2014 yılında Şengal Direniş Birlikleri (YBŞ) kurulur. 2015 yılında da Şengal Kadın Birlikleri (YJŞ) kuruluşunu ilan eder. Hemen ardından Êzîdî gençler, halkın güvenliği için Asayişa Êzîdxanê (Êzîdxan Asayişi)'yi kurar. Axîn ve ailesi de burda yerini alır. Axîn komutan olmadan önce bir savaşçı olur. Ama sadece kendisi olmaz aile tümüyle direnişe, mücadeleye katılır. Axîn, anlatıyor: "Tanıdıktan sonra ailece katılım kararı aldık. Aradığımız şey aslında buydu. Önce abim Agir katıldı. Aslında yedi kardeş birlikte katılmaya söz vermiştik. Bunun dışında altı kardeş askeri düzeyde katıldık. Katılımımız 2014'ün sonlarıydı. O zaman çok küçüktüm. İki kadın arkadaş şehit olmuştu. Arkadaşların yanına gidip geliyor, soruyorduk. Bu arkadaşların kuzeyli olduğunu ve gelip burada şehit düştüğünü öğrendiğimde, ailede durmayı bile kendime haram saydım. Sonra kendi ısrarımla savaşa katıldım. 11 ay o arkadaşlarla yaşadık. Savaş içinde tanımak daha farklı oluyor. O anları, o fedailiği, o ruhu, o arkadaşlığı görüyorsun. Tereddütsüz kendilerini feda ediyor, tereddütsüz mücadeleyi yürütüyorlar. Bu, bizde bağlılığı daha da geliştirdi. Kendini her an feda edebilme iradesi gelişti. Biz altı kişi mücadeledeyiz."
Tîrêj dağlara yürüdü
Axîn'in kardeşi Tîrêj Şengalî de dağlara aşıktır. 2020 yılında aşık olduğu dağlarda hayata gözlerini yumar. Axîn, kardeşini, yoldaşını anlatıyor: "O da çalışmalar içindeydi ama savaş içinde değildi. Farklı çalışmalarda yer alıyordu. Bu çalışmalarda kaldıktan sonra YBŞ'ye katıldı. Ailede birbirimize arkadaş gibi bağlıydık. Onun katılımı da hepimizin duruşunu etkiledi. Aramızda farklı bir rekabet vardı: Kim savaşa katılacak, kim farklı çalışmalara katılacak? Katılımımız bu şekilde, ailece oldu. Yetiştiriliş kültürümüz örgütün kültüründen uzak değildi. Aramızdaki yoldaşlık biraz da bu yüzden vardı. Ben ve Tîrêj kimlikte ikiziz ama aramızda bir yıl var. İkimiz bir beşikte büyüdük sayılır. Bu yüzden farklı bir bağlılığımız vardı. Aile içinde çocuk ruhlu biriydi. Çok saftı. Bu yönü çok öndeydi. Kişi olarak çok zekiydi, her şeyi çok çabuk kavrıyordu. Dağa gitme isteği ve hasreti, özellikle Egît Efrîn arkadaşı tanıdıktan sonra arttı. Dağa gitme sözü verdi. Dağa gitmeden önce Egît heval Şilo Hamlesi'nde şehit düştü. Egît heval şehit düştükten sonra Tîrêj'in düşüncesi, Egît hevalin kaldığı yerlere ulaşmak ve onun seviyesine varmaktı. O iddiayla dağa gitti."
Onurlu yaşamı seçtik
Şengal'de yaklaşık 12 bin Êzîdî katledildi. Êzîdîleri Kurtarma Ofisi verilerine göre, çoğu kadın ve çocuk olmak üzere 6 bin 417 kişi kaçırıldı. 3 bin 500'den fazla Êzîdî kurtarıldı. Net olmamakla birlikte 2 bin 600 Êzîdî'nin akıbeti hâlâ bilinmiyor. Şengal'de Êzîdî kadınlarının durumunu kendi kişiliğinden yola çıkarak ferman öncesi ve sonrasını değerlendiriyor Axîn Întîkam: "Özellikle fermandan sonra Êzîdî kadınların durumu yüzde doksan değişti. Çünkü hem yaşadıkları trajedi vardı hem de bundan daha kötüsü, çok büyük bir dağılma oldu. Bu göçlerle birlikte aslında en büyük katliam psikolojik, kültürel ve inanç açısından yaşandı. Êzîdî kadın özünde çok büyük darbeler yedi. Şimdi yaşadığım duygular aslında ilk baştaki duygularla aynı. Belirsiz bir ölüm içinde bu kadar büyük bir yaşamı görüyorsun. Aslında yaşama kararını veriyorsun. İyi ki böylesi onurlu bir yaşam var ve içinde yaşıyorum."
Anlamın gücü
Axîn, yaşamında en sarsıcı anları anlatıyor. Büyük iç çekmelerin büyük dönüşümlere yol açtığı bir eşikteyiz. Kurbanın celladına aşık olma anları... Zulmün boyutu öyle büyüktür ki çoğu pes eder. İşte orda yeni bir insanı doğuracak bir anlamlı felsefe bulur. Söz Axîn'de: "Bazılarının ailesinden hiç kimse kalmamıştı. Kendimizi onların yerine koyduğumuzda onları çok iyi anlıyoruz. Belki ruhen kendimi özgür hissediyorum ama böyle birini gördüğümde ve kendimi onun yerine koyduğumda en az onun kadar o acıyı çekiyorum. Bu özellikle bende Önderliğin ideolojisiyle, felsefesiyle gelişti. Bu son süreçte Önderlik manifestonun büyük bölümünde anlam üzerinde duruyor. Anlam verme gücü..."
DAİŞ'e dönenler var
Axîn, insanın duyarken bile ürperdiği, nasıl olur dediği bazı şeyleri anlatıyor. Celladına aşık olmayı... O korkunç paradoksu... Axîn anlatıyor: "Aslında 2017'den sonra, Şengal DAİŞ'ten özgürleştirildikten sonra esas görevlerimizden biri eğitimlerle toplumsal bilinci oluşturmaktır. Birçok kadını, çocuğu DAİŞ'in elinden YPJ ile birlikte özgürleştirdik. Ama o özgürleştirilenlerin psikolojik ve düşünsel durumlarına baktığımızda kendilerini özgürleştirmemişler. Beni en çok etkileyen durum, DAİŞ'in elinden kurtardığımız kadınların tekrar geri dönüşleridir. Tekrar DAİŞ'in yanına gitmeyi tercih etmeleridir. Ben onları suçlamıyorum. Anlam gücünü kendinde oluşturmadı mı her şeyi yapabilir. Kendini öldürebilir. Birçok kişi kendini öldürdü de. Bu normal durumlar değildir. Diyorlar ya: Eğer bu yaşamı anlayamazsan, bu yaşamı yaşayamazsın. Eğer anlam veremezsen yaşayamazsın. Şimdi çok intihar oluyor. Çünkü başka yol bulamıyorlar. 2018'de de, 2019, 2020 ve 2021'de birkaç grup DAİŞ'in elinden özgürleştirildi. Özellikle Reqa Hamlesi'nde, özgürleştirmeler olduğunda onları getirdiğimizde kadınların durumu ortadaydı. Küçük yaşta olanlara anlam verebiliyorsun, korkuyla bu şekilde büyütülmüş. Ama 2020 ve 2021'de DAİŞ'in elinden kurtarılan bir grup vardı. Yaşça büyük bir kadın vardı. Gözlerinin önünde çocukları katledilmişti. Vahşice çocuklarının bedenlerini yanına getirmişlerdi. Bu kadar büyük bir vahşeti yaşamıştı ama o yaşına rağmen Arapça dışında konuşamıyordu. Başörtüsünü çıkarmıyordu. Bu bende duygusal anlamda büyük bir etki yarattı. Ama bunun yanı sıra o sisteme karşı da öfke oluştu... Öyle bir eğitmişlerdi ki diyorsun belki DAİŞ'in içindesin... Benim için en zor olanlardan biri de buydu."
Not: Çeviriye katkı sunan Newroz Demhat’a teşekkür ederiz.