- Önder Apo'nun metninin önerdiği yol, sıfatları ciddiye alan bir anayasal yeniden yapılanma. Soru şu: Darbe döneminin metnini kim, hangi masada ve nasıl bir katılımla değiştirecek?
SİNAN CUDİ
Türkiye'de yeni anayasa tartışması ne zaman açılsa ilk cümle aşağı yukarı aynıdır: İlk dört madde tartışma dışıdır. Cumhuriyetin nitelikleri değiştirilemez, değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Bu cümle o kadar sık tekrarlanır ki, o maddelerde tam olarak ne yazdığı çoğu zaman sorulmaz bile. Geçen yazıda söz ettiğimiz hastalık burada da iş başındadır; ad yerindedir ve ad yerinde durdukça içine bakmak gereksiz görünür.
Oysa içine bakınca ilginç bir tablo çıkıyor. Anayasanın 2. maddesi devleti "demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti" olarak tanımlıyor. Aynı cümlenin içinde, bu niteliklerin hemen yanında, "Atatürk milliyetçiliğine bağlı" ifadesi de duruyor. 3. madde devletin dilini Türkçe olarak sabitliyor. 66. madde ise yurttaşlığı şöyle tanımlıyor: "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür."
Aynı metin, kimi yerde "Türkiye Cumhuriyeti" diyor, kimi yerde "Türk Devleti". Bu kayma dikkatsizlikten değil, metnin taşıdığı zihniyetten geliyor.
Önder Apo, "Demokratik Cumhuriyet, Demokratik Entegrasyon" metninin Türkiye bölümüne tam da bu soruyla giriyor: 100 yılı aşkın geçmişe sahip olan bu devlet gerçekte Türkiye Cumhuriyeti midir, Türk devleti mi? Kendi cevabı, gerçekliğin ikincisine daha yakın olduğu yönünde. Cumhuriyet adı, o adın gerektirdiği kamusallığı, yani farklı halkların ve inançların eşit yurttaşlar olarak birlikte yönettiği ortak alanı hiçbir zaman tam olarak karşılamadı. Adın altında, Osmanlı'nın tebaa ile padişah arasındaki ilişkisinden devralınmış, İttihat ve Terakki'nin Türkleştirme stratejisiyle yeniden biçimlenmiş bir devlet geleneği çalışmaya devam etti.
Bu teşhisin en güçlü itirazla karşılaşacağı yer de burası. Cumhuriyete bağlılığını samimiyetle taşıyan biri şunu söyleyebilir: Cumhuriyet zaten halkın egemenliği demektir. Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu bir rejime ayrıca "demokratik" sıfatı eklemek, aynı şeyi iki kez söylemektir. Üstelik bu Cumhuriyet bir saltanatı yıktı ve kadına seçme hakkını Avrupa'nın pek çok ülkesinden önce tanıdı. Bunları görmeden yapılan her eleştiri haksızdır.
Bu itirazın haklı bir yanı var ve metin de onu görmezden gelmiyor. Kavram düzeyinde demokrasi de cumhuriyet de halkın yönetimine işaret eder; metin kendi sorusunu bu yüzden açıkça soruyor: Madem öyle, neden "demokratik cumhuriyet" diyoruz? Cevap, egemenliğin sahibi olarak gösterilen "millet"in nasıl tanımlandığında saklı. 66. madde bu tanımı yaptığında, Kürt de Süryani de egemenliğin ortağı olarak değil, Türklüğe dahil edilerek yer buluyor. Egemenlik, herkese aittir ama herkesin önce aynı ada girmesi şartıyla. Cumhuriyetin getirdiği kazanımlar da bu zeminde değerini koruyor; ne var ki o kazanımlar, kimin halk sayılacağına dair sorunun üzerini örttü.
Önder Apo'nun bu farkı gösteren bir karşılaştırması var. Türkiye'nin kuruluşunda örnek aldığı Fransa bugün 5. cumhuriyetini yaşıyor; Türkiye ise hâlâ ilkinde. Fransa'da her yeni cumhuriyet, bir öncekinin tıkandığı yerde kurucu bir tartışmayla doğdu. Türkiye'de ise anayasalar değişti ama çoğu kez darbelerin gölgesinde değişti; 1961'in ve 1982'nin metinleri darbelerin ardından, cuntaların çizdiği sınırlar içinde yazıldı. Değişen metin oldu, kod yerinde kaldı. Bugün yürürlükte olan anayasa da bir darbe anayasasıdır. Metnin ifadesiyle, darbe anayasalarının halen yürürlükte olduğu bir ülkede demokrasiden, halk cumhuriyetinden söz etmek zordur.
Demokratik cumhuriyet önerisi, bu noktada bambaşka bir devlet kurmayı önermiyor. İstediği, cumhuriyetin kendini tanımlarken kullandığı sıfatların içinin doldurulması. Demokratik, laik, sosyal hukuk devleti nitelikleri kağıtta kaldıkça, cumhuriyet de bir ad olarak kalıyor. Metin, bunun yolunu, devletin toplum için yeniden örgütlenmesinde görüyor. Gücü tek elde toplamayan gerçek bir kuvvetler ayrılığı ile kararın yerelde alınabildiği bir yerel demokrasi bu örgütlenmenin taşıyıcıları. Anayasa da hiçbir etnisiteyi ya da inancı esas almadan yurttaşlığı hukuki bir bağ olarak tanımladığında, 2. maddedeki sıfatlar ilk kez birbiriyle çelişmeden yan yana durabilir. Kapitalist ulus-devlette toplum, devlet için yaşatılır; demokratik cumhuriyette ilişki tersine döner.
Bu önerinin muhatabı da yalnızca Kürtler değil. Önder Apo, bunu açıkça söylüyor: Türkleştirme siyasetinin en ağır bedelini, korku ve milliyetçi sloganlarla devletin gölgesine sindirilen Türk halkı da ödedi. Metnin hatırlattığı gibi, ekonomik buhran derinleşip itiraz yükseldiğinde "bir mermi kaç para, biliyor musunuz?" diye azarlanan emekçi, bu cumhuriyetin kimin için örgütlendiği sorusunu Kürt kadar yakından tanıyor.
Metnin önerdiği yol, sıfatları ciddiye alan bir anayasal yeniden yapılanma. Geriye açık bir soru kalıyor: Darbe döneminin metnini kim, hangi masada ve nasıl bir katılımla değiştirecek? Yüz yıl boyunca toplumu devletin işlerinden uzak tutmuş bir gelenek, kendi anayasasını yazacak bir toplumu kendiliğinden ortaya çıkarmaz. O toplumun nasıl kurulacağı sorusu, demokratik cumhuriyet tartışmasının asıl ağırlık merkezi.
Yeni anayasa tartışmasına dönersek, ilk dört maddeye dokunulmasın diyenlere sorulacak soru belki de şu: Korumak istediğimiz şey, cumhuriyetin adı mı, yoksa o adın vaat ettiği ortak hayat mı?